Αναρχοκαπιταλισμός, Αρχή μη Επίθεσης και Ηθική

0
530

Η ουσία είναι να μπορούμε να ξεχωρίσουμε το δικαίωμα, από την ηθική, δηλαδή το που επιτρέπεται η άσκηση βίας και που όχι, από την προσωπική μας στάση επί του θέματος

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Η Αρχή μη επίθεσης (ΑΜΕ) αποτελεί το βασικότερο κανονιστικό αξίωμα πάνω στο οποίο δομείται η Λιμπερταριανή ιδεολογία και το Λιμπερταριανό δίκαιο. Εν συντομία, κάποιος απαγορεύεται να επιτεθεί σε πρόσωπο ή ιδιοκτησία παρά μόνο ως αμυνόμενος ή ως ανταπόδοση σε προηγούμενη επίθεση με σκοπό την επιστροφή κλοπιμαίων ή την επιβολή του νόμου. Η Αρχή μη επίθεσης εξάγεται από το αξίωμα της αυτοκτησίας, δηλαδή το ότι εμείς είμαστε ιδιοκτήτες του σώματος μας και κανείς άλλος. Εκ του περιγραφικού περιεχομένου του όρου «ιδιοκτήτης», συνεπάγεται ότι οποιαδήποτε πράξη που παραβιάζει την αυτοκτησία και την ιδιοκτησία του ατόμου αποτελεί και εγκληματική πράξη.

Παρόλα αυτά, αν και πολλοί Λιμπερταριανοί χρησιμοποιούν την ΑΜΕ ως ηθικό μπούσουλα, δηλαδή, πέρα από κανονιστικό πλαίσιο, και ως ηθική πυξίδα, θα δείξουμε ότι η ΑΜΕ δεν χρειάζεται να αποτελεί και προσωπικό ηθικό αισθητήριο σε κάθε δυνατή περίπτωση.

Μερικά παραδείγματα

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος παραπατάει στο μπαλκόνι του και βρίσκεται κρεμάμενος από τα κάγκελα έχοντας δύο επιλογές: να αφεθεί στο κενό ή να κάνει μία κίνηση προς το διαμέρισμα του πιο κάτω ορόφου, σπάζοντας το τζάμι του γείτονα. Εάν επιλέξει την δεύτερη πράξη, τότε ασκεί επίθεση (έστω και υπό τόσο δύσκολες συνθήκες) τον γείτονά του, ο οποίος και έχει το δικαίωμα να ασκήσει δίωξη προς τον δράση. Τώρα, κάποιος θα έλεγε: «γιατί τον μήνυσες, αφού θα πέθαινε», και φυσικά η ένσταση θα ήταν αληθής. Εκεί, παρόλο που αναγνωρίζουμε το δικαίωμα του γείτονα να ασκήσει δίωξη και το μη-δικαίωμα του κρεμάμενου να σπάσει την περιουσία άλλου, ακόμα και για να σωθεί, μπορούμε εν τέλει, να κρίνουμε ανήθικο τον γείτονα για την μήνυση.

Η ύπαρξη δικαιώματος δεν μας απαγορεύει να κάνουμε ηθικές κρίσεις επί τούτου. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο γείτονας είναι ανήθικος, μισάνθρωπος κοκ, παρόλο που το λιμπερταριανό κανονιστικό πλαίσιο είναι υπέρ του.

Ακόμα ένα παράδειγμα, αφορά τη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Δεν παραβιάζεται η ΑΜΕ με τη χρήση τους. Παρόλα αυτά μπορεί κάποιος να θεωρεί, για τους δικούς του λόγους, ανήθικη μία τέτοια πράξη. Μπορεί επίσης να θεωρεί ανήθικη και την πώληση ναρκωτικών παρότι είναι συμβατή με την ΑΜΕ. Η ουσία είναι να μπορούμε να ξεχωρίσουμε το δικαίωμα, από την ηθική, δηλαδή το που επιτρέπεται η άσκηση βίας και που όχι, από την προσωπική μας στάση επί του θέματος. Τέλος, η συκοφαντία και η δυσφήμιση δεν παραβιάζουν την ΑΜΕ, καθώς η φήμη μας δεν μας ανήκει δεν είναι ιδιοκτησία μας, αλλά μάλλον ιδιοκτησία των ανθρώπων που έχουν κάποια άποψη για εμάς. Εντούτοις, τίποτα δεν μας αποτρέπει από το να θεωρούμε ανήθικη μία τέτοια ενέργεια και να αρνούμαστε να κάνουμε παρέα με κουτσομπόληδες και συκοφάντες.

Αρχή μη Επίθεσης, ηθική και υποσχέσεις

Οι υποσχέσεις δεν αποτελούν συμβόλαια με την ουσιαστική έννοια του όρου. Για παράδειγμα, το να υποσχεθώ να είμαι συνεπής στο ραντεβού μου χωρίς, εν τέλει, να τηρώ την υπόσχεσή μου, δεν παραβιάζει την Αρχή μη Επίθεσης, εκτός και αν είχα συμφωνήσει ενυπόγραφα ότι κάτι τέτοιο δε θα συμβεί (τότε θα αποτελούσε συμβόλαιο, δείτε για παράδειγμα τα εργασιακά συμβόλαια, όπου αναγράφονται ώρες προσέλευσης στην εργασία και σχολάσματος). Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για μία ερωτική σχέση, τον γάμο (εκτός αν υπάρχει συμβόλαιο) και ούτω καθεξής. Η αθέτηση υποσχέσεων, για παράδειγμα η απάτη του συζύγου, δεν παραβιάζει την ΑΜΕ, αλλά φυσικά, ένα άτομο μπορεί να θεωρηθεί ανήθικο, παρόλο που δικαίωμα του είναι να αθετήσει τις υποσχέσεις του.

Αρχή μη επίθεσης και ηθικά διλήμματα

Ωστόσο, η Αρχή μη Επίθεσης αποτελεί το τελευταίο πολλές φορές καταφύγιο του δεοντολόγου Λιμπερταριανού, όταν πρόκειται να κάνει ηθικές κρίσεις. Ας δούμε για παράδειγμα ένα από τα κλασικά ηθικά διλήμματα.

Το πρόβλημα με το τρόλεϊ.

Είναι το γνωστό πρόβλημα, όπου ένα τρόλεϊ κατευθύνεται προς τις ράγες όπου δεμένοι βρίσκονται κάποιοι άνθρωποι. Έχουμε την επιλογή να σώσουμε τους πολλούς τραβώντας τον μοχλό πυ θα κατευθύνει το βαγόνι προς τις ράγες, όπου δεμένος είναι μόνο ένας άνθρωπος. Οπτικά:

Ένας λιμπερταριανός που σκέφτεται ωφελιμιστικά, κατά πάσα πιθανότητα θα κατεύθυνε το βαγόνι προς τον έναν άνθρωπο, σώζοντας τους πολλούς. Κάποιος άλλος μπορεί να θεωρούσε ότι ο ένας άνθρωπος αξίζει περισσότερο (είναι για παράδειγμα συγγενής του) και να έσωζε αυτόν. Πώς μπορούμε να κρίνουμε ηθικά την επιλογή του;

Για να απαντήσουμε εδώ πρέπει να κάνουμε μερικές διαπιστώσεις. Πρώτον, βάσει των αρνητικών δικαιωμάτων, δεν υπάρχει η θετική υποχρέωση να σώσουμε κανέναν σε καμία περίπτωση. Για παράδειγμα, αν κάποιος πνίγεται στη θάλασσα, δεν είμαστε ως παρατηρητές υποχρεωμένοι ηθικά να τον σώσουμε, δεν παραβιάζουμε την Αρχή μη επίθεσης, δεν είμαστε εγκληματίες (μπορεί όμως να μας χαρακτηρίσουν ανήθικους και απάνθρωπους) 1. Δεύτερον, εφόσον το άτομο δικαιούται μόνο δύο επιλογές (να τραβήξει ή να μην τραβήξει τον μοχλό), μπορούμε να υποθέσουμε ότι δεν μπορεί να φύγει. Εφόσον δεν μπορεί να απεμπλακεί από την κατάσταση αυτή, τότε παραβιάζεται η ΑΜΕ ως προς αυτό, δηλαδή είναι και αυτό θύμα των περιστάσεων. Τρίτον, το τρόλεϊ είναι ασταμάτητο: κάποιος θα πεθάνει, όπως και να έχει: το θέμα είναι ποιος. Τέλος, το άτομο δεν είναι υπεύθυνο για την όλη κατάσταση, δεν έχει δέσει αυτό τους ανθρώπους στις ράγες. Η απάντηση που θα έδινε ένας δεοντολόγος Λιμπερταριανός βάσει όλων των παραπάνω θα ήταν ότι, οποιαδήποτε και αν είναι η επιλογή, είναι και δικαιολογημένη και ηθική (αν η ΑΜΕ αποτελεί και τον ηθικό μας μπούσουλα). Εγκληματίας είναι μόνο σαδιστής εκείνος που έδεσε τους ανθρώπους στις ράγες και ανάγκασε κάποιον να επιλέξει 2.

Παραλλαγή του προβλήματος

Ας υποθέσουμε ότι το τρόλεϊ κατευθύνεται προς πολλούς ανθρώπους δεμένους στις ράγες και δεν υπάρχει μοχλός να αλλάξει την πορεία. Παρόλα αυτά, μας δίνεται η επιλογή να αρπάξουμε έναν περαστικό (ας τον κάνουμε χοντρό, κακό, άπλυτο και αγενή) και να τον πετάξουμε μπροστά στο τρόλεϊ σταματώντας το και σώζοντας τους δεμένους ανθρώπους. Κάπως έτσι:

Τα πράγματα για τον δεοντολόγο Λιμπερταριανό είναι και εδώ ξεκάθαρα. Ο περαστικός (όσο αντιπαθής και να είναι) δεν έχει ηθική υποχρέωση να θυσιαστεί για κανέναν και φυσικά είναι και αυτός αυτόκτητος άνθρωπος. Δεν έχουμε δικαίωμα να τον πετάξουμε μπροστά από το βαγόνι για να σταματήσει. Ένας απόλυτα συνεπής δεοντολόγος λιμπερταριανός θα άφηνε το βαγόνι να σκοτώσει τους δεμένους στις ράγες ανθρώπους 3.

Καταστάσεις ζωής και θανάτου

Τι συμβαίνει σε περιπτώσεις όπου έχουμε τη λεγόμενη «ο θάνατός σου η ζωή μου» κατάσταση; Αν ένας ναυαγός έχει πιάσει μία σανίδα για να μην πνιγεί, δικαιούται κάποιος να του την πάρει για να σωθεί ο ίδιος; Υπό μία έννοια (αν μία τέτοια πράξη μπορούσε να αποδειχθεί σε δικαστήριο), κάτι τέτοιο θα παραβίαζε την αρχή μη επίθεσης, καθώς, ο πρώτος ναυαγός, θα είχε «οικειοποιηθεί» τρόπον τινά τη σανίδα (ως πρώτος κάτοχος-χρήστης) και ο δεύτερος απλά επιτέθηκε εκ των υστέρων. Πέρα από αυτό, εξαιτίας των δυσκολιών διαπίστωσης επιτιθέμενου-αμυνόμενου ή την ένσταση του ότι η σανίδα ανήκει στον ιδιοκτήτη του πλοίου και σε κανέναν από τους ναυαγούς, τότε μπορούμε απλά να σηκώσουμε τα χέρια ψηλά και να παραδεχτούμε ότι σε τέτοιες περιπτώσεις η ΑΜΕ δεν μπορεί να μας δώσει λύση. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω.

Συμπέρασμα

Συμπερασματικά, η ΑΜΕ δεν χρειάζεται να είναι και ηθικός μπούσουλας του Λιμπερταριανού, αν και είναι και το τελευταίο προπύργιο για τις ηθικές του κρίσεις. Μπορεί, μάλιστα να χειροτερέψει τις κοινωνικές σχέσεις, αν εφαρμόζεται ακόμα και σε προσωπικές συναλλαγές με συγγενείς και φίλους. Ακόμα και αν η συκοφαντία, η ερωτική απιστία, η αργοπορία σε ραντεβού, δεν παραβιάζουν την ΑΜΕ, ζημιώνουν τις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις. Εκεί, η διπλωματικότητα, η συγκαταβατικότητα, η συνέπεια, η ειλικρίνεια και η ανοχή, είναι καλύτεροι οδηγοί για τη διαμόρφωση υγειών σχέσεων.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. Παρομοίως, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να επιτεθούμε σε κάποιον που θέλει να αυτοκτονήσει πηδώντας στο κενό για να τον αποτρέψουμε, και μπορεί μάλιστα (έχει το δικαίωμα) να μας μηνύσει για αυτό, καθώς η ζωή του, ούσα δική του, μπορεί να αφαιρεθεί από τον ίδιο. Είναι μία πράξη αυτοκτησίας και εμείς του την παραβιάσαμε.
  2. Παρόμοιο ηθικό δίλημμα είχαμε και πριν τρία χρόνια στην επίθεση τρομοκρατών κατά του Charlie Hebdo και των γραφείων του. Ορισμένοι υπάλληλοι είχαν κλειδωθεί σε ένα γραφείο και τα κλειδιά τα είχε μία υπάλληλος που έτυχε να κλειστεί απ’ έξω ενώ είχε φέρει και το παιδί της στη δουλειά. Οι τρομοκράτες την απείλησαν ότι θα σκότωναν το παιδί της, αν δεν τους έδινε τα κλειδιά. Εκείνη…τα έδωσε και οι τρομοκράτες σκότωσαν του υπαλλήλους που βρίσκονταν μέσα. Ανεξάρτητα από το θέμα της μητρικής αγάπης, ακόμα και αν δεν επρόκειτο για το παιδί της, η γυναίκα θα ήταν δικαιολογημένη σε ότι και να επέλεγε. Οι τρομοκράτες ήταν ασταμάτητοι και κάποιος θα πέθαινε. Το θέμα ήταν ποιος.
  3. Ένας συνεπής ωφελιμιστής, δηλαδή ο άνθρωπος που στοχεύει στην αύξηση του συνολικού κοινωνικού οφέλους, θα έπρεπε να πετάξει τον άνθρωπο μπροστά από το βαγόνι. Από αυτήν την άποψη, ο συνεπής ωφελιμισμός είναι πραγματικά τρομακτικός, αν αναλογιστούμε το που μπορεί να φτάσει ως προς αυτόν τον σκοπό