Ο πανικός οδηγεί σε «θεραπείες» που είναι χειρότερες από την ασθένεια

0
270

Γνωρίζουμε ότι τα ανθρώπινα όντα από τη φύση τους είναι επιρρεπή στην «ψυχολογία του κοπαδιού», ειδικά αν επικρατήσει κοινωνική αναταραχή και πανικός.

 

Του Jonathan Miltimore

Όποιος έχει δει την ταινία του John Hughes «Ferris Beller’s Day Off», πιθανώς θυμάται τη σκηνή όπου ο καθηγητής οικονομικών του Ferris (Ben Stein) αναλύει τον ομοσπονδιακό νόμο Smoot-Hawley Tariff Act σε μια τάξη με μαθητές που κοιμούνται από τη βαρεμάρα. Η σκηνή είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα, που καταδεικνύει απόλυτα ότι τα πιο βαρετά πράγματα στην ιστορία, είναι επίσης και τα πιο σημαντικά.

Ο νόμος Smoot-Hawley που πέρασε το κογκρέσο, ήταν μια από τις μεγαλύτερες γκάφες στην ιστορία.

Νομοθετήθηκε το 1930 παρά την αντίθεση χιλίων και πλέον οικονομολόγων, αυξάνοντας τους ήδη υψηλούς δασμούς στα εισαγόμενα προϊόντα, με στόχο την προστασία των αμερικανικών βιομηχανιών και των αγροτών, πυροδοτώντας έναν παγκόσμιο εμπορικό πόλεμο που εμβάθυνε τη Μεγάλη Ύφεση εκείνης της εποχής. Είναι ένα τέλειο παράδειγμα που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο οι κυβερνήσεις αναλαμβάνουν αποφασιστική δράση για την αντιμετώπιση μιας κρίσης, κάνοντας τελικά τα πράγματα πολύ χειρότερα.

Αυτό που πολλοί ξεχνούν, είναι ότι ο νόμος Smoot-Hawley δεν προκάλεσε την ύφεση. Ήταν αντίδραση στην ύφεση. Στην πραγματικότητα, δεν θα είχε ψηφιστεί ποτέ αν δεν είχε συμβεί το Χρηματιστηριακό κραχ του 1929, που προκάλεσε φρενίτιδα πανικού στις ΗΠΑ. Οι ρεπουμπλικάνοι της Γερουσίας είχαν καταψηφίσει αυτή τη νομοθεσία το προηγούμενο έτος, αλλά οι εμπορικοί προστατευτιστές επωφελήθηκαν μέσα στη γενικευμένη υστερία της κρίσης και πέρασαν τον νόμο.

Σχεδιασμένος δήθεν για να προστατεύσει τους Αμερικανούς κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, ο νόμος Smoot-Hawley αποδείχθηκε καταστροφικός. Οι εισαγωγές μειώθηκαν από τα 1.334 εκατομμύρια δολάρια το 1929, σε μόλις 390 εκατομμύρια δολάρια το 1932. Το παγκόσμιο εμπόριο παρουσίασε ύφεση κατά περίπου 66%, σύμφωνα με τα κυβερνητικά στοιχεία. Μέχρι το 1933 η ανεργία ανήλθε στο 25%, το υψηλότερο ποσοστό στην ιστορία των ΗΠΑ.

Κατόπιν, οι Αμερικανοί εξέλεξαν τον Franklin D. Roosevelt για να «διορθώσει» τα πράγματα, ο οποίος ξεκίνησε μια σειρά από κρατικές παρεμβάσεις καθιστώντας την κρίση ακόμα χειρότερη. Τα υπόλοιπα είναι ιστορία.

Οι κυβερνήσεις έχουν μακρύ ιστορικό στον να επιδεινώνουν τους πανικούς 

Ο νόμος Smoot-Hawley και το New Deal, δεν είναι τα μόνα παραδείγματα κυβερνητικών παρεμβάσεων που επιδείνωσαν μια κρίση και επέκτειναν τον πανικό.

Στο βιβλίο του Basic Economics, ο οικονομολόγος Thomas Sowell απαριθμεί πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι κυβερνήσεις μετέτρεψαν μικρά προβλήματα σε μεγάλα, χρησιμοποιώντας βίαιη επιβολή – συχνά ελέγχους τιμών και διατιμήσεις – για να αντιμετωπίσουν τον πανικό για το αυξανόμενο κόστος ενός δεδομένου εμπορεύματος.

Ένα από τα πιο εμφατικά παραδείγματα, είναι η κρίση ελλείψεων στα καύσιμα τη δεκαετία του 1970, η οποία ξεκίνησε όταν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση παρενέβη σε ένα μικρό πρόβλημα (προσωρινό υψηλό κόστος βενζίνης) και το μετέτρεψε σε μεγάλο (Έλλειψη σε εθνική κλίμακα).

Όλα ξεκίνησαν όταν ο ΟΠΕΚ (Οργανισμός Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών), ένα νεοσύστατο πετρελαϊκό καρτέλ, περιόρισε την παραγωγή πετρελαίου, προκαλώντας αύξηση των τιμών των καυσίμων. Για να αντιμετωπιστεί η άνοδος, η κυβέρνηση Nixon (και αργότερα οι κυβερνήσεις Ford και Carter) κατέφυγαν σε διατιμήσεις  για να διατηρήσουν χαμηλές τις καταναλωτικές τιμές των καυσίμων.

Το αποτέλεσμα ήταν να προκληθεί μαζική έλλειψη καυσίμων σε όλη τη χώρα, που οδήγησε σε ατέλειωτες ουρές ενώ πολλοί Αμερικανοί δεν μπορούσαν να αγοράσουν καύσιμα. Αυτή η «ενεργειακή κρίση», όπως μεταγλωττίστηκε τότε, με τη σειρά της έσπειρε τον όλεθρο στην αυτοκινητοβιομηχανία.

Όπως εξηγεί ο Sowell, ωστόσο, στην πραγματικότητα δεν υπήρχε έλλειψη στη βενζίνη. Υπήρχε σχεδόν το ίδιο απόθεμα βενζίνης που πωλήθηκε το προηγούμενο έτος του 1972 (95% για την ακρίβεια). Ομοίως, οι Αμερικανοί το 1978 κατανάλωσαν περισσότερη βενζίνη από ό, τι σε οποιοδήποτε άλλο προηγούμενο έτος της ιστορίας. Το πρόβλημα ήταν ότι οι πόροι δεν κατανεμήθηκαν αποτελεσματικά λόγω των επιβαλλόμενων ελέγχων στις τιμές από το κράτος.

Η ενεργειακή κρίση ήταν απόλυτα προβλέψιμη, όπως παρατήρησαν αργότερα δύο σοβιετικοί οικονομολόγοι (οι οποίοι είχαν τεράστια εμπειρία στις ελλείψεις που προκαλούνται από τον κρατικό κεντρικό σχεδιασμό).

Σε μια οικονομία με αυστηρά σχεδιασμένα μερίδια, τέτοιες καταστάσεις δεν αποτελούν εξαίρεση, αλλά τον κανόνα μιας καθημερινής πραγματικότητας. Η απόλυτη πλειοψηφία των προϊόντων είναι είτε σε έλλειψη είτε σε πλεόνασμα. Πολύ συχνά το ίδιο προϊόν ανήκει και στις δύο κατηγορίες – υπάρχει έλλειψη του ιδίου προϊόντος σε μια περιοχή και πλεόνασμα σε μια άλλη.

Σε κανέναν δεν αρέσουν οι υψηλές τιμές στα καύσιμα, αλλά η ενεργειακή κρίση της δεκαετίας του ’70 δεν ήταν στην πραγματικότητα μια κρίση, πριν την μετατρέψει η κυβέρνηση σε κρίση. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μοναδικό. Παρόμοια παραδείγματα εμφανίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας, από την έλλειψη σιτηρών στην Αρχαία Ρώμη που προκάλεσε το Διοκλητιανό «Διάταγμα για τις ανώτατες τιμές», ως την κρίση των ενυπόθηκων δανείων το 2007 και την οικονομική κρίση που ακολούθησε.

Αυτό μπορεί να φαίνεται προφανές εκ πρώτης όψεως, αλλά παρόμοια λάθη εξακολουθούν να γίνονται και σήμερα κατά τη διάρκεια κρίσεων, σε μικρότερη κλίμακα. Για να αντιμετωπίσει εικαζόμενες κρίσεις στη στέγαση, η Καλιφόρνια και το Όρεγκον πέρασαν πρόσφατα νόμους για τον έλεγχο των τιμών ενοικίων που σίγουρα θα έχουν καταστροφικές συνέπειες για τους κατοίκους αυτών των πολιτειών. Ομοίως, η κοινωνική πίεση για νόμους κατά της «αισχροκέρδειας», οδηγούν συχνά σε μαζικές ελλείψεις κατά τη διάρκεια καταστάσεων έκτακτης ανάγκης.

COVID-19: Ώρα να πανικοβληθούμε;

Καθώς ο κόσμος πλήττεται από την πιο τρομακτική πανδημία των  τελευταίων 100 ετών, τον COVID-19, είναι σημαντικό οι αποφάσεις που επηρεάζουν τις ζωές, τις ελευθερίες και τα μέσα διαβίωσης εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων, να προσεγγίζονται μέσω λογικής και όχι συλλογικού φόβου.

Οι πανδημίες διαφέρουν σαφώς από μια οικονομική ύφεση η την έλλειψη καυσίμων, αλλά ισχύουν ορισμένα από τα διδάγματα που παρέχει κάθε κρίση. Όπως ισχύει και με έναν οικονομικό πανικό, οι πανδημίες προκαλούν μαζικό φόβο, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένες και παράλογες λήψεις αποφάσεων.

Γνωρίζουμε ότι τα ανθρώπινα όντα από τη φύση τους είναι επιρρεπή στην «ψυχολογία του κοπαδιού», ειδικά σε περιόδους κοινωνικής αναταραχής και πανικού. Αυτή η ενστικτώδης αντίδραση έχει οδηγήσει σε μερικές από τις μεγαλύτερες τραγωδίες στην ανθρώπινη ιστορία.

Ο COVID-19 μπορεί να αποδειχθεί τόσο επικίνδυνος όσο έχουμε οδηγηθεί να πιστέψουμε. Οι επιδημιολόγοι, οι ερευνητές εμβολίων και άλλοι ιατρικοί εμπειρογνώμονες συμφωνούν ότι είναι εξαιρετικά μεταδοτικός και θανατηφόρος, ειδικά για ευπαθείς ομάδες (ηλικιωμένοι και άτομα με ασθενές ανοσοποιητικό σύστημα και βλάβη των πνευμόνων, για παράδειγμα). Ωστόσο, πολλοί από τους ίδιους εμπειρογνώμονες διαφωνούν σχετικά με το μέγεθος της απειλής του ιού.

Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γιατροί, είναι ότι απλά δεν διαθέτουν πολλά αξιόπιστα δεδομένα να επεξεργαστούν.

«Τα δεδομένα που έχουν συγκεντρωθεί μέχρι στιγμής σχετικά με τον αριθμό των ανθρώπων που έχουν μολυνθεί και τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται η επιδημία είναι εντελώς αναξιόπιστα», ανέφερε πρόσφατα ο John PA Ioannidis, επιδημιολόγος και καθηγητής ιατρικής στο πανεπιστήμιο του Stanford.

Οι πανδημίες είναι τρομακτικές. Ο φόβος πιθανότατα διπλασιάζεται στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όταν οι τρομακτικότερες αναρτήσεις τείνουν να είναι αυτές που αναπαράγονται περισσότερο, γεγονός που αυξάνει τον πανικό. Λόγω του αυξημένου επιπέδου φόβου, δεν θα ήταν παράλογο να υποτεθεί πως οι κρατικές αρχές θα μπορούσαν να παρασυρθούν από την «ψυχολογία του κοπαδιού» κάτι που θα αποτελούσε πολύ άσχημη εξέλιξη.

«Τα πλήθη δεν διαθέτουν λογική. Δεν ανέχονται ούτε συζήτηση, ούτε αντιπαράθεση και οι προτάσεις που τους απευθύνονται εισβάλουν σε ολόκληρο το πεδίο κατανόησης τους και τείνουν να μετατρέπονται άμεσα σε πράξεις», γράφει ο Gustave Le Bon στο σημαντικό του βιβλίο του 1895 The Crowd: A Study of the Popular Mind.

Δεν αποτελεί μυστικό ή σύμπτωση ότι οι κρίσεις – πόλεμοι, τρομοκρατικές επιθέσεις και οικονομικές υφέσεις – έχουν συχνά οδηγήσει σε μεγάλη καταπάτηση ελευθεριών και πολλές φορές οδήγησαν στην άνοδο τυράννων στην εξουσία (από τον Ναπολέοντα στον Λένιν και ούτω καθεξής ). Στο βιβλίο Crisis and Leviathan, ο ιστορικός και οικονομολόγος Robert Higgs εξηγεί πώς σε ολόκληρη την ιστορία, οι κρίσεις χρησιμοποιήθηκαν για την επέκταση της παρεμβατικότητας του κράτους, συχνά μετατρέποντας τα «προσωρινά» μέτρα της κρίσης σε μόνιμα, όπως ο ομοσπονδιακός φόρος εισοδήματος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου στις ΗΠΑ (σ.σ. όπως γνωρίζουμε και στην Ελλάδα με τον ΕΝΦΙΑ και άλλα μέτρα).

«Όταν [προκύπτουν κρίσεις] … οι κυβερνήσεις σίγουρα θα αποκτήσουν νέες εξουσίες επί των οικονομικών και κοινωνικών υποθέσεων», αναφέρει ο Higgs. «Για όσους αγαπούν την ατομική ελευθερία και επιθυμούν μια ελεύθερη κοινωνία, η προοπτική είναι εξαιρετικά απογοητευτική».

Ας πάρουμε στα σοβαρά τον κορωναϊό, αλλά ας μην πετάξουμε στα σκουπίδια τη λογική ή τη σύνεση. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, ίσως η κρατική «θεραπεία», αποδειχτεί χειρότερη από την ασθένεια.

 

***

Ο Jonathan Miltimore είναι διευθυντής σύνταξης στην Ιστοσελίδα FEE.org. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό TIME, στην Wall Street Journal, στο CNN, στο Forbes, και στο Fox News. 

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο FEE.org

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.