Κάθε άνθρωπος – όχι μόνο ο καπιταλιστής – εξυπηρετεί το προσωπικό του συμφέρον

0
481
Όταν ο Karl Marx και ο Frederick Engels έγραψαν το κομμουνιστικό μανιφέστο, δεν θεωρούσαν το προσωπικό συμφέρον ως αμετάβλητο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης όπως έκανε ο John Locke.
Όταν ο Karl Marx και ο Frederick Engels έγραψαν το κομμουνιστικό μανιφέστο, δεν θεωρούσαν το προσωπικό συμφέρον ως αμετάβλητο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης όπως έκανε ο John Locke.

Οι σοσιαλιστές πίστευαν ότι, όταν ανατραπεί ο καπιταλισμός, το ανθρώπινο προσωπικό συμφέρον θα αντικατασταθεί από το πιο ευγενές κοινοτικό συμφέρον. 

 

Του Chris Calton

Απόδοση στα Ελληνικά: Ευθύμης Μαραμής

Η καλύτερη μορφή κοινωνικής οργάνωσης;

Στο βιβλίο Why Not Socialism? Ο GA Cohen παρουσιάζει το σενάριο της διαμονής σε ένα κάμπινγκ για να επισημάνει πως ο σοσιαλισμός είναι η καλύτερη μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Αφού περιγράφει μια εκδρομή όπου κάποιοι φίλοι δουλεύουν μαζί για να παράσχουν τρόφιμα και καυσόξυλα, αντί να ασχολούνται με τον καταμερισμό της εργασίας και την ανταγωνιστική ανταλλαγή, ο Cohen θέτει το ερώτημα στον αναγνώστη: «δεν είναι αυτός ο σοσιαλιστικός τρόπος, με τη συλλογική ιδιοκτησία και τη σχεδιασμένη προγραμματισμένη αμοιβαία παροχή, ο καλύτερος τρόπος για να πραγματοποιήσετε μια εκδρομή για κάμπινγκ;»

Ο σκοπός της αλληγορίας με το κάμπινγκ που χρησιμοποιεί ο Cohen, είναι να αποκαλύψει τις δύο κατευθυντήριες αρχές του: του εξισωτισμού και του κοινοτισμού. Στην πραγματικότητα και οι δύο αρχές σχετίζονται με τον εξισωτισμό – ο Cohen ορίζει την «αρχή του εξισωτισμού» ως «σοσιαλιστική ισότητα των ευκαιριών», αλλά η αρχή του σχετικά με τον κοινοτισμό απαιτεί μια κατανομή των πόρων που ισοδυναμεί με τις ανισότητες που ο Cohen παραδέχεται ότι θα προκύψουν μεταξύ των ανθρώπων που απολαμβάνουν ίσες ευκαιρίες. Ο Cohen αντιπαρατάσσει το concept της «κοινότητας της αμοιβαιότητας» με αυτό της «αμοιβαιότητας της αγοράς», η οποία «παρακινεί την παραγωγική συνεισφορά όχι βάσει της δέσμευσης που έχει κάποιος προς τους συνανθρώπους του και την επιθυμία να τους εξυπηρετήσει, ενώ παράλληλα εξυπηρετείται από αυτούς, αλλά με βάση μια χρηματική αμοιβή.»

Αυτό που υπονοεί με το επιχείρημα του ο Cohen, είναι ότι η τελειότητα της κοινωνίας είναι εφικτή με τη δημιουργία σχεδιασμένων κοινωνικών και πολιτικών θεσμών που θα κάνουν τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται όπως «πρέπει», αντί να εξυπηρετούν τα ανθρώπινα όντα όπως αυτά δρουν στην πραγματικότητα. Ο σοσιαλισμός, ως μορφή οικονομικής οργάνωσης, δεν είναι επιθυμητός επειδή θα εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανθρώπινες έμφυτες τάσεις από ο, τι τις εξυπηρετούν οι οικονομίες της αγοράς. Ο σοσιαλισμός είναι επιθυμητός, επειδή θα επιβάλλει στους ανθρώπους να ακολουθήσουν επιθυμητές συμπεριφορές ενάντια στις φυσικές τους τάσεις. Εν ολίγοις, ο Cohen υποστηρίζει τον σοσιαλισμό επειδή πιστεύει ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει να ενδιαφέρονται για το προσωπικό τους συμφέρον.

Το ιστορικό πλαίσιο του debate για το προσωπικό συμφέρον

Όταν ο Thomas Hobbes έγραψε το βιβλίο Leviathan, προκάλεσε ένα μεγάλο debate για την ανθρώπινη φύση και τον ρόλο της κυβέρνησης. Ο Hobbes εξέφρασε την ανησυχία του για τις αρνητικές συνέπειες του προσωπικού συμφέροντος, το οποίο ισχυρίστηκε πως προκαλούσε έναν πόλεμο τύπου: όλοι εναντίον όλων. Ως εκ τούτου, τάχθηκε υπέρ του πολιτικού δεσποτισμού – της πλήρους παράδοσης της ατομικής αυτονομίας σε μια πανίσχυρη κυβέρνηση – για να διατηρηθεί η κοινωνική τάξη και να αποτραπούν οι φυσικές συγκρούσεις που προκαλούνταν από το προσωπικό συμφέρον.

Όταν ο John Locke έγραψε το βιβλίο Two Treatises of Government, συμφώνησε ότι το προσωπικό συμφέρον ήταν μια συνιστώσα της ανθρώπινης φύσης, αλλά οι κίνδυνοι για τους οποίους ανησυχούσε ο Hobbes, μετριάζονταν από τη φυσική ικανότητα του ανθρώπου να δρα λογικά. Το προσωπικό συμφέρον ήταν μόνο ένα στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, εξισορροπημένο από τα υπόλοιπα.

Το debate που ξεκίνησαν οι Hobbes και Locke ήταν σημαντικό, αλλά όχι λόγω των ιδεών τους για το προσωπικό συμφέρον, οι οποίες ήταν απλά προσαρτήματα στις ευρύτερες θεωρίες τους. Αντίθετα, η σημασία του debate βρισκόταν στην έναρξη μιας συζήτησης σχετικά με τη νομιμοποίηση της κυβέρνησης εκτός των ορίων των παραδοσιακών ή θρησκευτικών αιτιολογήσεων της εξουσίας που ίσχυαν, όπως ήταν για παράδειγμα το «θεϊκό δικαίωμα» που κατείχαν οι βασιλείς.

Αναζητώντας μια κοσμική αιτιολόγηση της κυβέρνησης, οι Hobbes και Locke θεώρησαν απαραίτητο να εξεταστεί η ανθρώπινη φύση. Με αυτό το σκεπτικό, το προσωπικό συμφέρον θεωρήθηκε δεδομένο και εγγενές στην ανθρώπινη φύση και η διαφωνία τους έγκειτο στις πιθανές συνέπειες που αυτό επισύρει. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι, ενώ ο Thomas Hobbes θεωρούσε κατηγορηματικά το προσωπικό συμφέρον ως κάτι «κακό» για την κοινωνία, η απόκλιση του John Locke δεν βασιζόταν στο σκεπτικό ότι το προσωπικό συμφέρον ήταν κάτι κοινωνικά «καλό». Πιο ουδέτερα, ο Locke πίστευε ότι, επειδή το προσωπικό συμφέρον είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης, ο άνθρωπος έχει φυσικό δικαίωμα να δρα εξυπηρετώντας το προσωπικό του συμφέρον, εφόσον οι πράξεις του δεν παραβιάζουν τα δικαιώματα άλλων ανθρώπων.

Αφέθηκε στον Bernard Mandeville να εισαγάγει την ιδέα ότι το προσωπικό συμφέρον μπορούσε να είναι κοινωνικά επωφελές. Στο βιβλίο The Fable of the Bees – Private Vices, Public Benefits ο Mandeville υπερασπίζεται την «αμαρτία», την οποία ορίζει ως «όλα όσα κάνει ένας άνθρωπος για να ικανοποιήσει οποιεσδήποτε από τις ορέξεις του χωρίς να ενδιαφέρεται για την κοινότητα». Αντιπαραβάλει αυτό το σκεπτικό με την «αρετή» – «κάθε πράξη με την οποία ο άνθρωπος, σε αντίθεση με την ώθηση της φύσης του, προσπαθεί να ωφελήσει τους άλλους ή να κατανικήσει τα πάθη του ορμώμενος από μια ορθολογική επιθυμία να είναι καλός». Όπως οι Hobbes και Locke, έτσι και ο Mandeville αποδέχτηκε ότι το προσωπικό συμφέρον ήταν φυσικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό, αλλά το θεώρησε ως κάτι κοινωνικά «καλό». Το δίδαγμα του βιβλίου του ήταν ότι οι πράξεις βασισμένες στο προσωπικό συμφέρον μπορούν να προσφέρουν κοινωνικά οφέλη, ανεξάρτητα από τις προθέσεις.

Αυτή η οπτική του προσωπικού συμφέροντος, αποτελεί το διάσημο απόσταγμα του βιβλίου του Adam Smith The Wealth of Nations: «Δεν απολαμβάνουμε το γεύμα μας λόγω της καλοσύνης του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού, αλλά επειδή ο κρεοπώλης, ο ζυθοποιός και ο αρτοποιός εξυπηρετούν το προσωπικό τους συμφέρον». Κατά όλη τη διάρκεια αυτού του debate, το προσωπικό συμφέρον ήταν αδιαμφισβήτητα αποδεκτό ως αναπαλλοτρίωτη συνιστώσα της ανθρώπινης φύσης. Η φιλοσοφική άποψη απλώς διαχωριζόταν από το αν το προσωπικό συμφέρον ήταν κοινωνικά καταστροφικό ή κοινωνικά εποικοδομητικό.

Όταν οι υποστηρικτές του Adam Smith συνδύασαν τα οικονομικά του με τον ηθικό ωφελιμισμό, δεν υπήρχε πλέον ανάγκη να υιοθετηθεί η μια αξιακή κρίση έναντι της ​​άλλης – ή, ακριβέστερα, δεν υπήρχε ανάγκη να υιοθετηθεί καν κάποια συγκεκριμένη αξιακή κρίση. Η επιστημονική έρευνα, στον νεοεμφανιζόμενο τομέα της πολιτικής οικονομίας, προϋπέθετε απλά την αποδοχή του προσωπικού συμφέροντος ως υπαρκτού γεγονότος. Ήταν μια προϋπόθεση απαραίτητη για κάθε συναγωγική έρευνα που αποσκοπούσε στην κατανόηση της ανθρώπινης οικονομικής συμπεριφοράς.

Επειδή, ωστόσο, αυτό που αφορούσε ειδικά τους κλασσικούς στοχαστές ήταν η οικονομική δραστηριότητα του ανθρώπου, προσάρμοσαν την έννοια του προσωπικού συμφέροντος σε μια μορφή προτύπου – τη φαντασιακή κατασκευή ενός μονόπλευρου ανθρώπου που ασχολείται αποκλειστικά με την οικονομική συσσώρευση, κάτι που γνώριζαν ότι αποτελούσε μη ρεαλιστική οπτική, αλλά θεωρήθηκε χρήσιμη για την οικονομική θεώρηση. Ο John Stuart Mill προσέφερε τελικά μια ρητή έκφραση αυτής της οπτικής στο δοκίμιο του 1836 On the Definition of Political Economy and on the Method of Investigation Proper to It:

Η πολιτική οικονομία θεωρεί την ανθρωπότητα ως απασχολημένη αποκλειστικά στην απόκτηση και την κατανάλωση πλούτου. Σκοπεύει να δείξει ποια είναι η πορεία δράσης στην οποία θα παρακινηθεί η ανθρωπότητα, η οποία ζει σε μια κοινωνική κατάσταση, αν αυτό το κίνητρο είναι ο απόλυτος άρχων όλων των ενεργειών της.

Αν και οι οικονομολόγοι της Αυστριακής Σχολής – ιδιαίτερα ο Ludwig von Mises – θα επέκριναν μορφές προτύπων ανάλογες του homo economicus ως ασυμβίβαστες με μια ολοκληρωμένη θεωρία της ανθρώπινης δράσης, η θεώρηση του Mill πρόσθεσε ένα σημαντικό βήμα στη θεωρία της πολιτικής οικονομίας. Η ωφελιμιστική προσέγγιση επέτρεψε στους κλασσικούς στοχαστές να αποφύγουν την απόσπαση της προσοχής τους από ηθικές πραγματείες που τους ενθάρρυναν να παρουσιάσουν το προσωπικό συμφέρον ως «καλό» ή «κακό». Αντ’ αυτού, η νεοεμφανιζόμενη σχολή των οικονομολόγων άρχισε να σκέφτεται το πώς το προσωπικό συμφέρον καθοδηγεί την ανθρώπινη συμπεριφορά σε συγκεκριμένες περιστάσεις.

Αυτή η οπτική του προσωπικού συμφέροντος, ήταν που αποτέλεσε την κυριότερη βάση στις θεωρίες της ελεύθερης αγοράς. Ο λόγος που οι κλασσικοί οικονομολόγοι υποστήριζαν τον καπιταλισμό, δεν ήταν το ότι πίστευαν πως το προσωπικό συμφέρον ήταν κάτι «ηθικά καλό» που  δημιούργησε ο καπιταλισμός – αυτή είναι μια καρικατούρα των ιδεών τους όπως τις παρουσιάζουν οι πολιτικοί τους αντίπαλοι. Το αν το προσωπικό συμφέρον ήταν ένα «καλό» ή «κακό» μέρος της ανθρώπινης φύσης δεν ήταν σημαντικό, διότι αποτελούσε μέρος της ανθρώπινης φύσης ούτως ή άλλως. Αντ’ αυτού, οι κλασσικοί οικονομολόγοι προσπάθησαν να κατανοήσουν την ανθρώπινη φύση, ώστε να σχεδιάσουν θεσμούς που θα διευκόλυναν την παρουσία καλύτερων κοινωνικών αποτελεσμάτων, σύμφωνα με την πραγματική φύση των πραγματικών ανθρώπων.

Οι σοσιαλιστές ισχυρίζονται πως ο καπιταλισμός δημιούργησε το προσωπικό συμφέρον

Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ των οικονομολόγων που υποστηρίζουν την ελεύθερη αγορά και των αντικαπιταλιστών αντιπάλων τους. Όταν ο Karl Marx και ο Frederick Engels έγραψαν το κομμουνιστικό μανιφέστο, δεν θεωρούσαν το προσωπικό συμφέρον ως αμετάβλητο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης. Ισχυρίστηκαν ότι «η μπουρζουαζία. . . δεν έχει αφήσει κανέναν άλλον σύνδεσμο μεταξύ των ανθρώπων, παρά μόνο το απογυμνωμένο προσωπικό συμφέρον», υπονοώντας ότι η κοινωνία καθορίζει ντετερμινιστικά αν οι άνθρωποι ενδιαφέρονται για το προσωπικό τους συμφέρον ή όχι.

Οι σοσιαλιστές, έκτοτε, διατηρούν αυτή την άποψη. Οι κλασσικοί οικονομολόγοι έβλεπαν πως ο καπιταλισμός κατεύθυνε το ανθρώπινο προσωπικό συμφέρον – το οποίο ήταν εγγενές στην ανθρώπινη φύση – στην πιο παραγωγική και κοινωνικά ευεργετική κατεύθυνση. Οι σοσιαλιστές, ακολουθώντας τη θεωρία του Μαρξ, έβλεπαν το προσωπικό συμφέρον ως δημιούργημα του καπιταλισμού. Με την εγκατάλειψη του καπιταλισμού, θα μπορούσαν να ανακατασκευάσουν τους ανθρώπους σύμφωνα με το φαντασιακό ιδεώδες τους – τον νέο σοσιαλιστή άνθρωπο.

Ένας από τους λόγους που οι οικονομολόγοι/υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς στον 20ο αιώνα ανέμεναν τις καταστροφές που θα επέφερε ο σοσιαλισμός, ήταν επειδή κατανοούσαν ότι το προσωπικό συμφέρον μπορεί πράγματι να οδηγήσει σε φρικτά πράγματα υπό ορισμένες συνθήκες. Οι άνθρωποι ανταποκρίνονται σε κίνητρα και λειτουργούν βάσει θεσμικών παραμέτρων. Αυτή ακριβώς η ρεαλιστική άποψη για το προσωπικό συμφέρον επέτρεψε στους οικονομολόγους – συχνά κορυφαίους υποστηρικτές του καπιταλισμού – να συναγάγουν θεωρίες που εξέθεταν σαφώς τον τρόπο με τον οποίο οι δρώντες βάσει προσωπικού συμφέροντος θα μπορούσαν να συμμετάσχουν σε κοινωνικά επιζήμια συμπεριφορά υπό συγκεκριμένες συνθήκες (συνήθως όπου εμπλέκεται η κρατική παρεμβατικότητα) όπως είναι οι θεωρίες της δημόσιας επιλογής, η ρυθμιστική κατάληψη και ο προστατευτισμός υφισταμένων επιχειρήσεων εις βάρος των ανταγωνιστών τους «rent seeking».

Οι σοσιαλιστές πίστευαν ότι, όταν ανατραπεί ο καπιταλισμός, το ανθρώπινο προσωπικό συμφέρον θα αντικατασταθεί από το πιο ευγενές κοινοτικό συμφέρον που παρουσιάζει με ρομαντισμό ο Cohen  στο βιβλίο Why Not Socialism? Ακόμη και μετά την πρόκληση 100 εκατομμυρίων θανάτων εν καιρώ ειρήνης στον 20ο αιώνα, λόγω αυτών των ιδανικών, οι υπέρμαχοι του σοσιαλισμού εξακολουθούν να υποστηρίζουν θεσμούς σχεδιασμένους βάσει φαντασιακών αντιλήψεων περί του ανθρώπινου είδους – του ανθρώπινου είδους όπως πιστεύουν οι σοσιαλιστές ότι πρέπει να είναι, σε αντίθεση με αυτό που πραγματικά είναι.

Οι υπέρμαχοι του καπιταλισμού κατανοούμε, όπως κατανόησαν και οι κλασικοί οικονομολόγοι αιώνες πριν, ότι οι κυβερνητικοί και οι κοινωνικοί θεσμοί πρέπει να σχεδιάζονται για να εξυπηρετούν τα ανθρώπινα όντα όπως αυτά είναι από τη φύση τους και που υπάρχουν στην πραγματικότητα – «ανάλγητα» ανθρώπινα όντα που ενδιαφέρονται για τον εαυτό τους, το ατομικό συμφέρον τους κλπ.

 

***

Ο Chris Calton είναι ερευνητής του Ινστιτούτου Mises και οικονομικός ιστορικός. Είναι συγγραφέας και οικοδεσπότης του podcast Historical ControversiesΔείτε επίσης το κανάλι του στο YouTube εδώ.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του ινστιτούτου Ludwig von Mises

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.