Σοσιαλισμός: Η αποτυχημένη ιδεολογία που δεν πεθαίνει ποτέ

0
799

Πώς μπορεί να παραμένει τόσο δημοφιλής μια αποτυχημένη ιδεολογία, η οποία έχει αποτύχει τόσες φορές όσες επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί;

 

Ανασκόπηση Βιβλίου: Kristian Niemietz, Socialism: The Failed Idea That Never Dies. Ινστιτούτο Οικονομικών Υποθέσεων, Λονδίνο 2019, 374 σελίδες.

Του Dr. Rainer Zitelmann

Απόδοση στα Ελληνικά: Ευθύμης Μαραμής

Τι θα λέγατε σε έναν ερασιτέχνη σεφ που έφτιαξε ένα γλυκό ακολουθώντας μια συγκεκριμένη συνταγή, το οποίο έστειλε όλους όσους το έφαγαν στο νοσοκομείο με συμπτώματα δηλητηρίασης; Ο σεφ πεισμώνει και φτιάχνει το ίδιο γλυκό μόλις μερικές εβδομάδες αργότερα ακολουθώντας και πάλι την ίδια συνταγή, αλλά αυτή τη φορά με μία ή δύο μικρές διαφοροποιήσεις. Δυστυχώς, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο – όποιος τρώει το γλυκό, σύντομα καταλήγει με συμπτώματα δηλητηρίασης.

Ο σεφ επαναλαμβάνει αυτή τη διαδικασία για πάνω από 24 φορές, μεταβάλλοντας ελάχιστα τη συνταγή, διατηρώντας όμως τα βασικά συστατικά λίγο πολύ τα ίδια, παρά το γεγονός ότι οι καλεσμένοι του κάνουν εμετό κάθε φορά που δοκιμάζουν το γλυκό. Φυσικά, δεν υπάρχει περίπτωση να συμβεί κάτι τέτοιο στην πραγματική ζωή. Ο σεφ σύντομα θα συνειδητοποιήσει ότι υπάρχει μεγάλο πρόβλημα με τη συνταγή και θα την πετάξει στα σκουπίδια.

Πάνω από δύο δωδεκάδες αποτυχημένων πειραμάτων

Κι όμως αυτό ακριβώς συνέβη με τον σοσιαλισμό:

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων εκατό ετών, πραγματοποιήθηκαν πολλές προσπάθειες οικοδόμησης μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας. Στη Σοβιετική Ένωση, στη Γιουγκοσλαβία, στην Αλβανία, στην Πολωνία, στο Βιετνάμ, στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία, στην Τσεχοσλοβακία, στη Βόρεια Κορέα, στην Ουγγαρία, στην Κίνα, στην Ανατολική Γερμανία, στην Κούβα, στην Τανζανία, στο Μπενίν, στο Λάος, στην Αλγερία, στη Νότια Υεμένη, στη Σομαλία, στην Αιθιοπία, στην Καμπότζη, στη Μοζαμβίκη, στην Αγκόλα, στη Νικαράγουα και στη Βενεζουέλα, μεταξύ άλλων. Όλες αυτές οι προσπάθειες κατέληξαν σε αποτυχίες διαφορετικών βαθμίδων. Πώς μπορεί να παραμένει τόσο δημοφιλής μια ιδεολογία, η οποία έχει αποτύχει τόσες φορές, σε τόσες πολλές διαφορετικές παραλλαγές και τόσες πολλές διαφορετικές εφαρμογές; (σελ. 21)

Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα που τίθεται στο εξαιρετικά σημαντικό βιβλίο του οικονομολόγου Kristian Niemietz, ο οποίος εργάζεται στο Ινστιτούτο Οικονομικών Υποθέσεων του Λονδίνου. Δίνει απάντηση στο ερώτημα με μία φράση: Επειδή οι σοσιαλιστές κατάφεραν να αποστασιοποιηθούν επιτυχώς από αυτά τα παραδείγματα. (σελ. 55)

Μόλις αντιπαραθέσεις στους σοσιαλιστές τα παραδείγματα αποτυχημένων πειραμάτων, πάντα δίνουν την ακόλουθη απάντηση: «Αυτά τα παραδείγματα δεν αποδεικνύουν τίποτα! Στην πραγματικότητα, κανένα από αυτά τα παραδείγματα δεν είναι αληθινά σοσιαλιστικά μοντέλα». Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της «δόξας» των περισσότερων από αυτά τα σοσιαλιστικά πειράματα, οι διάφοροι διανοούμενοι είχαν διαφορετική άποψη, όπως απεικονίζει ο Niemietz στο βιβλίο του.

Βενεζουέλα – «Σοσιαλιστικό πρότυπο του 21ου αιώνα»

Το τελευταίο παράδειγμα των αποτυχιών του σοσιαλισμού είναι η Βενεζουέλα, η οποία μόλις πριν από μερικά χρόνια εξυμνούταν από κορυφαίους διανοούμενους και αριστερούς πολιτικούς ως «πρότυπο σοσιαλισμού του 21ου αιώνα». Σε μια εκδήλωση προς τη μνήμη του Hugo Chávez στο Λονδίνο, τον Μάρτιο του 2013, ο σημερινός Βρετανός ηγέτης του Εργατικού Κόμματος, Jeremy Corbyn, δήλωσε:

Ο Chávez…μας έδειξε ότι υπάρχει ένας διαφορετικός τρόπος δράσης. Ονομάζεται σοσιαλισμός…με αφορμή τον θάνατο του, ας βαδίσουμε προς έναν καλύτερο, ειλικρινή, ειρηνικό και ελπιδοφόρο κόσμο. (σελ. 239)

Ακόμη και τον Ιούνιο του 2015, όταν η αποτυχία του σοσιαλιστικού πειράματος στη Βενεζουέλα ήταν ήδη εμφανής, ο Corbyn επανέλαβε:

Όταν γιορτάζουμε – και αποτελούν λόγο γιορτής – τα επιτεύγματα της Βενεζουέλας, σε θέματα εργασίας, στέγασης, υγείας, εκπαίδευσης, αλλά πρωτίστως στον ρόλο που παίζει ως ένας τελείως διαφορετικός τόπος σε ολόκληρο τον κόσμο, το κάνουμε επειδή αναγνωρίζουμε τι έχει επιτύχει η Βενεζουέλα και πως προσπάθησε να το πετύχει. (σελ. 246)

Μόλις λίγες εβδομάδες αργότερα, δήλωσε με ενθουσιασμό ότι «η Μπολιβαριανή επανάσταση είναι σε πλήρη εξέλιξη και εμπνέει ολόκληρη την ήπειρο». Η Βενεζουέλα εγκωμιάστηκε ως ένα επιτυχημένο μοντέλο ενάντια στις «νεοφιλελεύθερες πολιτικές» (σελ. 247)

Υμνητές του Στάλιν

Ο Niemietz επιδεικνύει ότι ακόμη και μαζικοί δολοφόνοι όπως ο Στάλιν και ο Μάο εξυμνήθηκαν με ενθουσιασμό από κορυφαίους διανοούμενους της εποχής τους. Αυτοί οι διανοούμενοι δεν ήταν άσημοι, αλλά φημισμένοι συγγραφείς και λόγιοι, όπως αποκαλύπτει ο Niemietz με πολλά παραδείγματα. Ακόμη και τα γκούλαγκ, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Σοβιετική Ένωση, θαυμάζονταν:

Παρουσιάζονταν ως τόποι επανένταξης, όχι τιμωρίας, όπου οι κρατούμενοι είχαν την ευκαιρία να ασχοληθούν με χρήσιμες δραστηριότητες, ενώ αναλογίζονταν τα σφάλματα τους.

Ένας γνωστός Αμερικανός συγγραφέας της εποχής εξήγησε:

Τα στρατόπεδα εργασίας είναι πολύ δημοφιλή στη Σοβιετική Ένωση ως χώροι όπου έχουν αποκατασταθεί δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. (σελ. 72)

Ακόμα και δημοσιογράφοι και διανοούμενοι που δεν έκλειναν τα μάτια τους στα εγκλήματα του καθεστώτος, βρήκαν επιχειρήματα για να δικαιολογήσουν τα όσα συνέβαιναν:

Αλλά – για να το θέσουμε ωμά – δεν μπορείς να κάνεις ομελέτα χωρίς να σπάσεις αυγά και οι μπολσεβίκοι ηγέτες είναι αδιάφοροι όσον αφορά τα θύματα που μπορεί να προκύψουν στην προσπάθειά τους προς τον σοσιαλισμό, όπως έκανε και κάθε στρατηγός που διέταξε μια αιματηρή επίθεση κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Πολέμου. (σελ. 80)

Αυτές οι φράσεις γράφτηκαν από τον τον ανταποκριτή των New York Times στη Μόσχα, ο οποίος ήταν επικεφαλής των γραφείων της εφημερίδας στη ρωσική πρωτεύουσα από το 1922 ως το 1936.

Ο Niemietz παραδέχεται ότι ορισμένοι σοσιαλιστές διανοούμενοι επέκριναν τη Σοβιετική Ένωση. Αλλά για πολλούς, η αντιπάθεια τους ήταν αποτέλεσμα της χρήσης ουτοπικών προτύπων ως μέτρων υπολογισμού συστημάτων του πραγματικού κόσμου, σε σχέση με ουτοπικές φαντασιώσεις που κανένα σύστημα στον κόσμο δεν θα μπορούσε να αντέξει.

Εάν η ιδέα που έχει κάποιος για τον σοσιαλισμό απαιτεί την άμεση κατάργηση της αστυνομίας, του στρατού, του δικαστικού συστήματος, του σωφρονιστικού συστήματος κ.λ.π., εάν απαιτεί από τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν οικειοθελώς τα χρήματα, την ιδιωτική ιδιοκτησία, την ανταλλαγή κλπ και αν δεν αποδέχεται οποιονδήποτε συμβιβασμό, ημίμετρα ή φάσεις σταδιακής προσαρμογής, τότε ναι, ένα τέτοιο πρόσωπο δεν θα είχε παραπλανηθεί από τον λενινισμό. Αλλά, αυτό θα συνέβαινε απλώς και μόνο επειδή είχε θέσει τον πήχη πολύ ψηλά. Πολλοί πρώιμοι σοσιαλιστές, επικριτικοί εις βάρος της Σοβιετικής Ένωσης, εμπίπτουν σε αυτήν την κατηγορία. (σελ. 98)

Λατρεία για τον Μάο

Πολλοί Δυτικοί διανοούμενοι υποστήριζαν με ενθουσιασμό τον Μάο Τσε Τουνγκ και την πολιτιστική του επανάσταση, παρά τις 45 εκατομμύρια ζωές που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του μεγαλύτερου σοσιαλιστικού πειράματος – του «Μεγάλου άλματος προς τα εμπρός» – στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Μετά το θάνατο του Μάο, όταν οι μεταρρυθμιστικές πολιτικές του Deng Xiaoping ανέσυραν εκατοντάδες εκατομμύρια Κινέζων από την ακραία φτώχεια, αυτοί οι ίδιοι διανοούμενοι δεν ήταν και τόσο ενθουσιασμένοι με την Κίνα όσο ήταν στην εποχή του Μάο.

Κατά ειρωνικό τρόπο, ο ενθουσιασμός των δυτικών διανοουμένων για την Κίνα άρχισε να ξεθωριάζει όταν έληξε η πιο δολοφονική περίοδος…Οι δυτικοί διανοούμενοι εγκωμίαζαν αφειδώς την Κίνα όταν εκατομμύρια Κινέζοι λιμοκτονούσαν ή πέθαιναν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Αλλά όταν το πρόγραμμα σχετικής απελευθέρωσης ανέσυρε εκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια, οι ίδιοι διανοούμενοι σιώπησαν επιδεικτικά. Τα προγράμματα μεταρρυθμίσεων που βασίζονται στην αγορά, ανεξάρτητα από το πόσο επιτυχημένα είναι, δεν θα εμπνεύσουν ποτέ ανάλογους προσκυνητές. (σελ. 110-111)

Ακόμα και ο Βορειοκορεάτης δικτάτορας Κιμ Ιλ Σουνγκ και το δολοφονικό καθεστώς των Ερυθρών Χμερ στην Καμπότζη είχαν θαυμαστές στη δυτική ιντελιγκέντσια, όπως καταδεικνύει ο Niemietz σε δύο κεφάλαια του βιβλίου του. Για να μην αναφέρουμε την Κούβα και τον Τσε Γκεβάρα, που έγινε ποπ είδωλο στη Δύση.

Όταν το πείραμα αποτυγχάνει: «Αυτό δεν ήταν πραγματικός σοσιαλισμός»

Στην λεπτομερή ιστορική του ανάλυση, ο Niemietz επιδεικνύει ότι κάθε σοσιαλιστικό πείραμα μέχρι σήμερα έχει περάσει από τρεις φάσεις.

Κατά την πρώτη φάση, την περίοδο του μήνα του μέλιτος (σελ. 56), οι διανοούμενοι σε όλο τον κόσμο είναι ενθουσιασμένοι με το σύστημα και το εγκωμιάζουν ως παράδεισο επί της γης. Αυτός ο ενθουσιασμός ακολουθείται πάντοτε από μια δεύτερη φάση, αυτή της απογοήτευσης, ή όπως την αποκαλεί ο Niemietz, «η περίοδος των δικαιολογιών και του ναι μεν αλλά» (σελ. 57). Στη διάρκεια αυτής της φάσης, οι διανοούμενοι υπερασπίζονται ακόμα το σύστημα και τα «επιτεύγματά του», αλλά σταματούν την άκριτη υποστήριξη και αρχίζουν να αναγνωρίζουν ελαττώματα, παρόλο που αυτά συχνά αποδίδονται σε καπιταλιστές δολιοφθορείς, ξένες δυνάμεις ή μποϊκοτάζ των Αμερικανών ιμπεριαλιστών.

Τέλος στην τρίτη φάση, το στάδιο που ο Niemietz ονομάζει «δεν-ήταν-πραγματικός-σοσιαλισμός», οι διανοούμενοι αρνούνται ότι επρόκειτο για πραγματική μορφή σοσιαλισμού (σελ. 57). Αυτό είναι το στάδιο στο οποίο οι διανοούμενοι, τελικά, δηλώνουν ότι η εν λόγω χώρα – για παράδειγμα η Σοβιετική Ένωση, η Κίνα ή η Βενεζουέλα – δεν ήταν ποτέ πραγματικά σοσιαλιστική. Ωστόσο, αυτή η γραμμή επιχειρημάτων σπάνια παρουσιάζεται κατά την πρώτη φάση ενός νέου σοσιαλιστικού πειράματος και γίνεται η κυρίαρχη άποψη μόνο μετά την αποτυχία του.

Σήμερα, οι δυτικοί σοσιαλιστές δεν προσπαθούν καν να αντιταχθούν στον καπιταλισμό του πραγματικού κόσμου με ιστορικά παραδείγματα σοσιαλισμού. Αντ’ αυτού, προβάλουν επιχειρήματα βασισμένα στην ασαφή ουτοπία μιας «δίκαιης» κοινωνίας. Μερικές φορές, ανατρέχουν στον «σκανδιναβικό σοσιαλισμό» – σε μια παραλλαγή του σοσιαλισμού που εμφανίστηκε σε χώρες όπως η Σουηδία – αν και λησμονούν να αναφέρουν ότι οι σκανδιναβικές χώρες, έχοντας διδαχτεί από τα αποτυχημένα σοσιαλιστικά τους πειράματα της δεκαετίας του 1970, εγκατέλειψαν εδώ και καιρό την σοσιαλιστική πορεία. Σήμερα – παρά το γεγονός ότι έχουν ελάχιστα υψηλότερους φόρους – δεν είναι λιγότερο καπιταλιστικές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα.

Ο «δημοκρατικός σοσιαλισμός»: οι πολιτικές που προτείνουν οι σοσιαλιστές στη Μεγάλη Βρετανία και ορισμένα προβεβλημένα μέλη του Δημοκρατικού Κόμματος στις Ηνωμένες Πολιτείες, δηλαδή η πολύ υψηλή φορολόγηση των πλουσίων και ένα υψηλό επίπεδο κρατικής ρύθμισης της οικονομίας, επίσης απέτυχαν παταγωδώς σε δημοκρατικές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Σουηδίας και της Μεγάλης Βρετανίας στη δεκαετία του 1970. Αυτά τα πειράματα, παρά το γεγονός ότι δεν έληξαν με ολοκληρωτισμό ή μαζικές δολοφονίες, ήταν καταστροφικά για την οικονομία και οδήγησαν σε μεγάλη μείωση της ευημερίας.

Οι σοσιαλιστές που επικρίνουν τον σταλινισμό και άλλες μορφές σοσιαλισμού του πραγματικού κόσμου, πάντα αποτυγχάνουν να αναλύσουν τους οικονομικούς λόγους των αποτυχιών αυτών των συστημάτων.(σελ. 28) Οι αναλύσεις τους επιτίθενται στην έλλειψη δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών σε αυτά τα συστήματα, αλλά οι εναλλακτικές λύσεις που διατυπώνουν βασίζονται σε ένα αόριστο όραμα για έναν εξ ολοκλήρου «εκδημοκρατισμό της οικονομίας» ή «έλεγχο που θα ασκούν οι εργαζόμενοι». Ο Niemietz δείχνει ότι ακριβώς αυτές αρχές, είναι οι ίδιες που υποστήριζαν αρχικά τα αποτυχημένα σοσιαλιστικά συστήματα στη Σοβιετική Ένωση και σε άλλες χώρες.

Όταν οι σύγχρονοι σοσιαλιστές μιλούν για μια μη αυτοκρατορική, μη αυταρχική, συμμετοχική και ανθρωπιστική εκδοχή του σοσιαλισμού, δεν λένε απολύτως τίποτα πρωτότυπο. Αυτή ήταν πάντα η ιδέα. Αυτό ανέφεραν πάντα οι σοσιαλιστές. Δεν είναι η έλλειψη προσπάθειας που ευθύνεται για τις σοσιαλιστικές αποτυχίες. (σελ. 42)

Το βιβλίο του Niemietz είναι εξαιρετικό και πρέπει να διαβάζεται σε σχολεία και πανεπιστήμια, όπου σήμερα κυριαρχούν αντι-καπιταλιστικά συνθήματα. Ο Niemietz  συγκεντρώνει πληθώρα ιστορικών στοιχείων για την υποστήριξη της θέσης του. Κανένας άλλος συγγραφέας δεν κατάφερε μέχρι στιγμής να εξηγήσει με τόσο πειστικό τρόπο γιατί ο σοσιαλισμός εξακολουθεί να παραμένει τόσο ελκυστικός μέχρι σήμερα, παρά τα έντονα διδάγματα της πικρής ιστορικής εμπειρίας.

 

***

Ο Δρ Rainer Zitelmann είναι ιστορικός και κοινωνιολόγος. Είναι επίσης γνωστός συγγραφέας, επιτυχημένος επιχειρηματίας και επενδυτής ακινήτων. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, Τhe Power of Capitalism, κυκλοφόρησε το 2019.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο FEE.org

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.