Εθνικό σύστημα υγείας: Μία τραγωδία των κοινών

0
1258
Σε έναν κόσμο όπου η αγορά υγείας θα ήταν απελευθερωμένη από τα νύχια του κράτους, οι μονάδες περίθαλψης που θα παρείχε η ελεύθερη αγορά θα ήταν σχεδόν βέβαιο πως θα ήταν ανάλογες των ιδιωτικών, όπως αυτό της φωτογραφίας στην βόρεια Ελλάδα. Οφείλουμε να στηρίξουμε την απομάκρυνση του κράτους από την οικονομία. Κανένας πόρος, καμία υπηρεσία να μην είναι στα χέρια του. Για μία καλύτερη, ορθολογικότερη και ηθικότερη κοινωνία. Το κράτος είναι ο μόνος υπεύθυνος για τις σημερινές αποτυχίες.

Τα φάρμακα, όντα χαρακτηρισμένα ως «δημόσιο αγαθό», αποτελούν ιδανική περίπτωση μελέτης της τραγωδίας των κοινών.

 
Toυ Ευθύμη Μαραμή και Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Η χώρα βρίσκεται μονίμως ενώπιον μιας περίπτωσης χαρακτηριστικής της «τραγωδίας των κοινών». Η συγκεκριμένη θεωρία, υποστηρίζει πως, όταν οι πόροι δεν έχουν ιδιοκτήτη, κινδυνεύουν να σπαταληθούν μέχρις εξαφάνισης.

Τα φάρμακα, όντα χαρακτηρισμένα ως «δημόσιο αγαθό», αποτελούν ιδανική περίπτωση μελέτης της τραγωδίας των κοινών. Θα δούμε στην ανάλυση μας σύντομα και περιεκτικά, πως τα τετριμμένα ευχολόγια των πολιτικών, οι «λύσεις» που προτείνουν, καθώς και οι «απαραίτητες» επιθέσεις τους προς την αγορά και τις επιχειρήσεις, αποτελούν κούφια λόγια, κενά νοήματος και ουσίας. Πρόκειται για τα ίδια λόγια που ακούμε επί δεκαετίες, από ανθρώπους που είτε στερούνται βασικής οικονομικής θεωρίας, είτε διαστρεβλώνουν έντεχνα την πραγματικότητα.

Σπανιότητα πόρων, το χαρακτηριστικό του κόσμου που ζούμε

Για να αποδώσουμε συγκεκριμένα τις ευθύνες και να εντοπίσουμε την αιτία της ελαττωματικής λειτουργίας της κρατικής υγειονομικής περίθαλψης, θα πρέπει να διευκρινίσουμε την έννοια του χαρακτηριστικού του κόσμου που ερευνούμε. Ως αρχή συνεπώς, θα τονίσουμε ότι η σπανιότητα είναι η θεμελιώδης προϋπόθεση – όπως ισχύει για κάθε οικονομικό νόμο – βάσει της οποίας θα δούμε το φως στην άκρη του τούνελ της αγοράς των φαρμάκων. Σε έναν κόσμο σπανιότητας, οι επιθυμίες δεν μπορούν να ικανοποιηθούν στιγμιαία και ταυτόχρονα. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο τα πράγματα έχουν αξία.

Όταν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας στα φάρμακα είναι ανύπαρκτα, αναπτύσσονται αρνητικές εξωτερικές επιπτώσεις. Η θεσμική δομή του κρατικού συστήματος υγείας, με τα ακαθόριστα δικαιώματα ιδιοκτησίας, το έφεραν κοντά στην κατάρρευση και μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια τραγωδία των κοινών. Τα εξωτερικά κόστη του κρατικού συστήματος υγείας, είναι το αποτέλεσμα ανύπαρκτων δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Εάν οι πόροι δεν έχουν ιδιοκτήτη, είναι αδύνατον να προκύψει μια επαρκής αξιολόγηση αυτών των πόρων.

Το Κράτος δεν μπορεί να είναι «ιδιοκτήτης»

Κάποιος εδώ θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι το κράτος, ως διαχειριστής του συστήματος εθνικής υγείας, είναι συνάμα και ιδιοκτήτης ή διαχειριστής των φαρμάκων και όλων των παροχών υγείας. Υπάρχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα με αυτό το σκεπτικό. Το κράτος, μιας και είναι κολεκτιβιστικός θεσμός, από την άποψη ότι η εκάστοτε διαχείριση του επιλέγεται από ομάδες και αντιπροσωπεύει ομάδες ανθρώπων (την πλειοψηφία), δεν μπορεί να έχει ιδιοκτησία. Μόνο άτομα μπορούν να έχουν ιδιοκτησία, καθώς τα άτομα είναι δρώντες και όχι ομάδες όπως η «κοινωνία» και το κράτος. Δεν υπάρχει κάποιος τρόπος να αποδώσουμε ιδιοκτησιακό δικαίωμα στα φάρμακα σε κάποιο πρόσωπο-υπάλληλο του κράτους.

Δεύτερον, το κράτος, για να διατηρηθεί στην εξουσία, οφείλει να πραγματοποιεί τις επιθυμίες των ανθρώπων που το εξέλεξαν. Επίσης, πρέπει να πραγματοποιεί τις επιθυμίες της μειοψηφίας, τουλάχιστον για να διατηρεί τα επίπεδα απογοήτευσης χαμηλά και τη δημοτικότητά του υψηλή. Ως εκ τούτου, δεν έχει κανένα κίνητρο εξοικονόμησης πόρων. Για να είναι όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι ικανοποιημένοι, το κράτος πρέπει να αφήνει όλο και περισσότερους ανθρώπους να αποκτούν πρόσβαση στις υπηρεσίες του. Το κίνητρο για εξοικονόμηση πόρων εξαλείφεται εντελώς, όταν συνειδητοποιήσουμε ότι οι πόροι μπορούν να αναπληρωθούν, ή ακόμα καλύτερα, ότι το κράτος μπορεί να επιμηκύνει τη σπατάλη τους μέσω μεγαλύτερης φορολόγησης του ιδιωτικού τομέα ή χρηματοπιστωτικής επέκτασης.

Για να το απεικονίσουμε καλύτερα, μπορούμε να φανταστούμε το εξής. Ας θεωρήσουμε ότι στο κέντρο ενός δωματίου υπάρχει ένα μπουκάλι με αναψυκτικό. Σε όλους μας έχει δοθεί ένα καλαμάκι, το οποίο και έχουμε τοποθετήσει στο μπουκάλι. Δεδομένης της πεπερασμένης ποσότητας του αναψυκτικού, όλοι θα είχαμε κίνητρο να ρουφήξουμε από αυτό πριν προλάβει να τελειώσει. Αυτή είναι η βασική περιγραφή της τραγωδίας των κοινών. Ο καθένας μας εκείνη τη στιγμή δεν έχει κίνητρο να υπολογίσει κόστος και χαμένες εναλλακτικές.

Οι οικονομικοί νόμοι είναι απαραβίαστοι

Επιπλέον στοιχείο είναι η αίσθηση αφθονίας, που η κρατική επιχορήγηση δημιουργεί. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα και από τις εξαγγελίες πολιτικών, οι οποίοι υπόσχονται «δωρεάν υγεία για όλους». Μιας και η οικονομική γνώση δεν είναι ευρέως διαδεδομένη στην κοινή γνώμη, αυτό έχει ως συνέπεια να δημιουργείται η εντύπωση ότι, μόλις το κράτος αναλάβει την διανομή ενός πόρου, ο πόρος γίνεται και άπειρος ή ακόμα χειρότερα, πιο φτηνός. Υπό μία έννοια, αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι οι πολίτες, χρησιμοποιώντας τις παροχές του κράτους, δεν βλέπουν χρήματα να φεύγουν από την τσέπη τους. Θεωρούν ότι, όντως, υπάρχει αυτό που που αποκαλούμε «δωρεάν γεύμα» (free lunch).

Tίποτα όμως δεν είναι δωρεάν, κάτι πάντα έχει θυσιαστεί για να πραγματοποιηθεί κάτι άλλο. Έτσι λοιπόν και στην περίπτωσή μας, αυτό που έχει θυσιαστεί είναι οι εναλλακτικές χρήσεις στις οποίες θα μπορούσε να υποβληθεί το χρήμα που έχει αποσπαστεί δια της βίας από τον φορολογούμενο.

Στο εθνικό σύστημα υγείας (και παιδείας), είναι δεδομένη η αρνητική μόνο εξωτερικότητα. Αυτό, διότι οι υπηρεσίες αυτές πληρώνονται μέσω φορολογικής διασποράς, είτε κάνουν χρήση αυτών των υπηρεσιών οι καταναλωτές είτε όχι. Αντίθετα, ακόμα και να νομίζουμε πως υπάρχει  θετική εξωτερικότητα, δεν μπορούμε να το υπολογίσουμε αυτό (πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού) καθώς στερούμαστε εναλλακτικής λύσης λόγω του φαινομένου crowd out.

Το Κράτος, μη έχοντας τρόπο να κάνει ορθολογικούς υπολογισμούς, θα λέγαμε ότι προσπαθεί να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα. Δημιουργεί μία αίσθηση αφθονίας του πόρου που διαχειρίζεται και ταυτόχρονα, μέσω της κακοδιαχείρισης του, τον εξαλείφει χωρίς προηγούμενο.

Θα λέγαμε, ότι το κράτος προσπαθεί εις μάτην να καταργήσει τους θεμελιώδεις οικονομικούς νόμους. Η σπανιότητα γίνεται αφθονία, το κόστος γίνεται δωρεά. Η ψευδαίσθηση αφθονίας καταστρατηγεί την αξία που έχουν τα πράγματα. Οτιδήποτε αναλαμβάνει το κράτος ως διαχειριστής είναι καταδικασμένο στο να αποκτά, τουλάχιστον στα μάτια του καταναλωτή, μηδενική αξία μιας και η πρόσβαση είναι ελεύθερη και «δωρεάν».

Το σύστημα υγείας, μία τραγωδία των κοινών

Επιστρέφοντας στο σύστημα υγείας, όλοι μας έχουμε κίνητρο, ακόμα και για την μικρότερη ενόχληση, να επισκεφτούμε γιατρό. Εκεί που για παράδειγμα ένα ελαφρύ κρυολόγημα θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με ξεκούραση και σωστή τροφή, αυτομάτως αποκτούμε κίνητρο, να προσφύγουμε σε γιατρό ώστε να μας συνταγογραφήσει φάρμακα. Απουσία, της αίσθησης του κόστους στον πολίτη, δεν υπάρχει κάποιος ορθολογικός τρόπος, εκείνος να επιλέξει ανάμεσα σε επίσκεψη στον γιατρό ή την ξεκούραση.

Εκτός αυτού βέβαια, μιας και ο πολίτης έχει πληρώσει ήδη τις παροχές με τους φόρους του, αυτομάτως αποκτά και αξιώσεις στο σύστημα. Αδίκως; Προφανώς και όχι. Αλλά, λόγω του γεγονότος ότι ο καθένας συνεισφέρει διαφορετικά ποσά, αλλά όλοι λαμβάνουν την ίδια υπηρεσία, δεν υπάρχει κάποιος λογικός τρόπος, ώστε οι πόροι να αφιερωθούν στις πιο επείγουσες και επιτακτικές ανάγκες. Εκεί όπου το σύστημα τιμών της αγοράς θα αναλάμβανε αυτό το έργο, το κράτος το έχει εξαλείψει αντικαθιστώντας το με την γραφειοκρατία.

Η βασική μονάδα όλης της οικονομικής δραστηριότητας είναι η ελεύθερη μη εξαναγκασμένη ανταλλαγή ενός οικονομικού αγαθού για κάποιο άλλο αγαθό. Επιπλέον, η απόφαση για την πραγματοποίηση μιας τέτοιας ανταλλαγής, βασίζεται στις υποκειμενικές, τακτικές προτιμήσεις κάθε συμβαλλόμενου μέρους της. Για να επιτευχθεί η μέγιστη ωφέλεια από την ανταλλαγή, κάθε μέρος πρέπει να έχει πλήρη κυριότητα και έλεγχο του αγαθού που επιθυμεί να ανταλλάξει, ώστε να γνωρίζει την ωφέλεια/χρησιμότητα που στερείται, έναντι κάποιας άλλης που ενδιαφέρεται να αποκτήσει (το κόστος δηλαδή).

Όταν ένας οργανισμός – το Κράτος – εξαναγκάζει τους καταναλωτές να αποκτήσουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του, δεν έχει κανένα κίνητρο να τους εξυπηρετήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Παρατηρήστε εδώ πως οι «καταναλωτές» πληρώνουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του κράτους είτε κάνουν χρήση αυτών είτε όχι. Επιπλέον, οι προμηθευτές αυτού του οργανισμού, έχουν ισχυρό κίνητρο να δωροδοκήσουν τους αξιωματούχους, ώστε να πουλήσουν τα προϊόντα τους.

Ο Αξιωματούχος του Κράτους, ο γραφειοκράτης, δεν ενδιαφέρεται για τα «κέρδη» της επιχείρησης, εν προκειμένω της κρατικής υγείας. Οι γραφειοκρατικοί οργανισμοί δεν λειτουργούν βάσει κέρδους η ζημίας. Συνεπώς, οι προμηθευτές του γραφειοκρατικού οργανισμού – οι φαρμακευτικές εταιρείες στο παράδειγμα μας – γνωρίζουν καλά πως θα μπορέσουν να πουλήσουν ακριβά τα προϊόντα τους, ώστε να καλύψουν έτσι την διαφορά που προκύπτει λόγω των τρεχόντων εξόδων δωροδοκίας.

Είναι καλύτερο να αφήσουμε τον Ludwig von Mises να μας πει κάτι επί αυτού από το βιβλίο του 1962 «Γραφειοκρατία»:

…Οι στόχοι της δημόσιας διοίκησης δεν μπορούν να μετρηθούν με χρηματικούς όρους και δεν μπορούν να ελεγχθούν με λογιστικές μεθόδους … Στη δημόσια διοίκηση δεν υπάρχει σχέση μεταξύ εσόδων και δαπανών. Οι δημόσιες υπηρεσίες μόνο ξοδεύουν χρήματα. Τα έσοδα που προέρχονται από τους φόρους δεν «παράγονται» από το γραφειοκρατικό σύστημα διοίκησης. Πηγή των εσόδων είναι ο νόμος, όχι οι δραστηριότητες των γραφειοκρατών. (σελ. 48-50)
…Ένας κυβερνητικός οργανισμός δεν είναι επιχείρηση που αναζητεί κέρδη. Δεν μπορεί να κάνει οποιαδήποτε χρήση οικονομικού υπολογισμού. Πρέπει να επιλύσει προβλήματα που είναι εντελώς άγνωστα στη διαχείριση των ιδιωτικών επιχειρήσεων.(σελ. 51)
…Καμία μεταρρύθμιση δεν θα μπορούσε να μετατρέψει ένα κυβερνητικό οργανισμό σε ένα είδος ιδιωτικής επιχείρησης. Η κυβέρνηση δεν είναι επιχείρηση που αναζητά κέρδος. Η διεξαγωγή των υποθέσεων της δεν μπορεί να ελεγχθεί από υπολογισμό κερδών και ζημιών. Τα αποτελέσματα της δεν μπορούν να αποτιμηθούν με χρηματικούς όρους. (σελ. 55)

Το ίδιο το γεγονός ότι η κυβέρνηση πρέπει να καταφύγει στη συλλογή φόρων (ή στην εκτύπωση χρήματος) για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων και των σχεδίων της, αποτελεί εκ των προτέρων ένσταση εις βάρος του παραλληλισμού των δραστηριοτήτων της με αυτές της παραγωγής και της ανταλλαγής.

Το κέρδος, αυτή η «ποινικοποιημένη» λέξη στην Ελλάδα, αποτελεί έναν αξιόπιστο μηχανισμό ορθολογικής διαχείρισης των πόρων, σύμφωνα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες των καταναλωτών (των ασθενών εν προκειμένω στο θέμα της αγοράς υγείας). Κέρδος, με άλλα λόγια, σημαίνει αναπαραγωγή των πόρων και είναι μια διαδικασία άγνωστη για την κυβέρνηση. Η κυβέρνηση γνωρίζει μόνον την κατανάλωση και την σπατάλη, ελλείψει του μηχανισμού αξιολόγησης του κέρδους.

Όπως μας λέει ο Hans Hermann Hoppe:

«Το κέρδος ή η ζημία του καπιταλιστή είναι η ποσοτική έκφραση του μεγέθους της συμβολής του στην ευημερία των συνανθρώπων του, δηλαδή των αγοραστών και των καταναλωτών των προϊόντων του. Oι άνθρωποι αυτοί ως καταναλωτές, παρέδωσαν τα χρήματά τους σε αντάλλαγμα για τα προϊόντα του καπιταλιστή, τα οποία εκτιμήθηκαν περισσότερο (από τους αγοραστές) από όσο τα χρήματα. Τα κέρδη του καπιταλιστή δείχνουν ότι έχει μεταμορφώσει με επιτυχία κάποια λιγότερο αξιολογημένα και εκτιμηθέντα από την κοινωνία μέσα δράσης, σε πιο εκτιμημένα και έτσι ο καπιταλιστής ενίσχυσε την κοινωνική ευημερία. Αντίστροφα, η ζημία του καπιταλιστή δείχνει ότι έχει χρησιμοποιήσει κάποια περισσότερο αξιολογημένα από την κοινωνία αγαθά για την παραγωγή λιγότερο αξιολογημένων προϊόντων και έτσι σπατάλησε σπάνια φυσικά μέσα και έκανε φτωχότερη την κοινωνία.
Τα χρηματικά κέρδη δεν είναι καλά μόνο για τον καπιταλιστή λοιπόν, αλλά είναι καλά και για τους συνανθρώπους του. Όσο υψηλότερο είναι το κέρδος του καπιταλιστή, τόσο μεγαλύτερη υπήρξε η συμβολή του στην κοινωνική ευημερία. Ομοίως, οι χρηματικές απώλειες είναι κακές όχι μόνο για τον καπιταλιστή, αλλά είναι κακές και για τους συνανθρώπους του, των οποίων η ευημερία πλήττεται από τα λάθη του.»

Κλείνοντας

Μας είναι γενικά αδιάφορο το ήθος κάποιου ιδιώτη και δη αυτού που παρέχει υπηρεσίες υγείας. Ανήθικος ή όχι, είναι αναγκασμένος να λειτουργεί υπό τους οικονομικούς νόμους που είναι απαράλλαχτοι. Ανήθικος ή όχι, αν θέλει να αποκομίσει κέρδος, οφείλει να παρέχει την καλύτερη υπηρεσία στην καλύτερη τιμή. Δεν υπάρχει λόγος να ψάχνουμε για αγίους στην ελεύθερη αγορά. Δεν υπάρχουν. Παρόλα αυτά, συνεχώς αναζητούμε άγιους και αδιάφθορους πολιτικούς, για να διαχειριστούν τους πόρους που οικειοποιούνται και μετατρέπουν σε «δημόσιους». Έως τώρα, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να δουλεύει. Είναι καιρός να αλλάξει η προσέγγιση μας.

Ο μηχανισμός αυτός, που αναγκάζει κάθε επιχειρηματία να υποκύπτει στις ανάγκες και επιθυμίες του καταναλωτή, έχει αντικατασταθεί από τον χρηματισμό του κράτους και των πολιτικών. Έχει αντικατασταθεί από την έλλειψη ορθολογισμού και την απουσία οικονομικού υπολογισμού. Το σύστημα υγείας – όπως και κάθε πόρος που τυγχάνει διαχείρισης από το κράτος – είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Οι πόροι που βρίσκονται στα χέρια του κράτους όχι μόνο θα χρησιμοποιηθούν ανορθολογικά αλλά θα σπαταληθούν και θα εξαλειφθούν. Οφείλουμε να στηρίξουμε την απομάκρυνση του κράτους από την οικονομία. Κανένας πόρος, καμία υπηρεσία να μην είναι στα χέρια του. Για μία καλύτερη, ορθολογικότερη και ηθικότερη κοινωνία. Το κράτος είναι ο μόνος υπεύθυνος για τις σημερινές αποτυχίες.

***

 

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: