Ανθρώπινη δράση, υποκειμενική αξία και κολεκτιβισμός

0
389
Κολεκτιβισμός
Εάν σταματήσουμε να βλέπουμε τον κόσμο ανάποδα, την κοινωνία ως αυτοσκοπό δηλαδή, τότε θα κατανοήσουμε γενικά ότι η κοινωνία, οι κοινωνικές σχέσεις και συνεργασία αποτελούν μέσα προς επίτευξη στόχων: την βελτίωση της ανθρώπινης ζωής και ευημερίας.

Ο κολεκτιβισμός είναι ένα δόγμα συνεχούς πολέμου, μισαλλοδοξίας και καταδίωξης. Αν κάποιο από τα κολεκτιβιστικά πιστεύω επιτύχει στις προσπάθειές του, όλοι οι άνθρωποι θα στερηθούν την απαραίτητη ανθρώπινη ποιότητά τους. Θα γίνονταν απλά άψυχα πιόνια στα χέρια ενός τέρατος ή ενός σκιώδους κοινωνικού ιδεώδους και μίας άμορφης πλειοψηφικής μάζας

του Μιχάλη Γκουντή

Ανθρώπινη δράση και υποκειμενική αξία

Με την δράση τους τα άτομα προσπαθούν να αντικαταστήσουν την παρούσα κατάστασή τους με μία κατάσταση μεγαλύτερης ωφέλειας και ευχαρίστησης. Κάτι τέτοιο είναι a priori αληθές, πραξεολογικά αναμφισβήτητο, διότι με την άρνηση αυτού του ισχυρισμού εμπλέκεστε σε ανθρώπινη δράση εξ αρχής. Χωρίς την δυνατότητα να βελτιωθούν οι παρούσες συνθήκες ή να ικανοποιηθούν ανάγκες, ο άνθρωπος δεν θα είχε κίνητρο να δράσει. Χωρίς κίνητρο δράσης δεν θα υπήρχε δράση και επομένως η οικονομική επιστήμη θα έμενε ξαφνικά χωρίς αντικείμενο μελέτης.

Εξαιτίας της σπανιότητας των πόρων και της περατότητας της ανθρώπινης ύπαρξης, ο άνθρωπος δεν μπορεί να ικανοποιήσει ταυτόχρονα όλες του τις επιθυμίες. Μάλιστα, μερικές δεν μπορεί να τις πραγματοποιήσει καθόλου δεδομένων αυτών των συνθηκών της εμπειρικής πραγματικότητας. Επομένως, είναι αναγκασμένος, ανά πάσα στιγμή, να επιλέγει τους στόχους του και να τους ιεραρχεί βάσει της αξίας που προσδίδει σε αυτούς. Πρώτα θα επιλέξει να πραγματοποιήσει τους πιο πολύτιμους για αυτόν στόχους, μετά τους λιγότερο πολύτιμους κοκ. Κάθε στόχος που επιλέγεται κάθε δεδομένη στιγμή είναι ο πιο πολύτιμος εκείνη την στιγμή, με όλες τις άλλες μεταβλητές ίσες.

Τώρα, έχοντας επιλέξει τον στόχο του, το άτομο οφείλει, για να τον επιτύχει, να επιλέξει και τα μέσα προς αυτόν. Η ανάλυσή μας όμως δεν αλλάζει ως προς αυτό: μετά την επιλογή του πιο πολύτιμου στόχου, το άτομο θα επιλέξει και τα μέσα που, κατά την υποκειμενική του θεώρηση, θα τον οδηγήσουν ταχύτερα και αποτελεσματικότερα στον στόχο του. Και τα μέσα, λοιπόν, υπάγονται σε ιεράρχηση, καθώς είναι και αυτά σπάνια. Βλέπουμε δηλαδή μία εκλεπτυσμένη διαδικασία ιεράρχησης και πραγματοποίησης στόχων, την οποία, παραδόξως, εάν το άτομο δεν γνωρίζει πραξεολογία, μπορεί να μην αντιλαμβάνεται καν. Υπό αυτήν τη θέαση, θα μπορούσαμε με ασφάλεια να χαρακτηρίσουμε τη δράση του ανθρώπου ως ωφελιμιστική: προσπάθεια επίτευξης του μεγαλύτερου δυνατού (ψυχικού-υποκειμενικού) οφέλους.

Κοινωνία και άτομο

Ο άνθρωπος είναι «ζώον κοινωνικόν» και ως εκ τούτου τείνει να προτιμάει την κοινωνική συνεργασία από μία απομονωμένη ύπαρξη ή από μία ζωή βουτηγμένη στο έγκλημα και το αίμα. Παρόλο που αυτό δεν ήταν πάντοτε η επικρατούσα κατάσταση, ο άνθρωπος, γινόμενος πιο έξυπνος, ώστε να αναπτύξει τον καταμερισμό εργασίας, που διευκολύνθηκε μέσω και της υιοθέτησης του χρήματος, κατάφερε να δώσει αξία στον κάθε συνάνθρωπό του. Πλέον, εφόσον κάθε άνθρωπος σχεδόν μπορούσε να παράξει ένα αγαθό και μία υπηρεσία την οποία επιθυμούσαν οι συνάνθρωποι του, η κοινωνική ειρηνική συνεργασία μέσω του καταμερισμού εργασίας έγινε περισσότερο πολύτιμη για τον άνθρωπο. Το να αρχίσει κάποιος να επιτίθεται, να κλέβει και να σκοτώνει, με την πάροδο του χρόνου, έγινε πολύ κοστοβόρο καθώς, εκτός από το ρίσκο τιμωρίας, υπήρχε και το ρίσκο της μη απόλαυσης των αγαθών του καταμερισμού εργασίας (φυσικά υπάρχουν και εξαιρέσεις, αλλά απλά επιβεβαιώνουν τον κανόνα).

Η κοινωνία, μέσω της κοινωνικής συνεργασίας, δεν μπορεί, υπό αυτήν την έννοια να είναι και απώτερος σκοπός του ατόμου. Τα άτομα σχηματίζουν ομάδες, συνδέσμους, εταιρίες, πόλεις και χωριά, όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως ένα μέσο για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Η κοινωνία λοιπόν, ως το άθροισμα των ατομικών ενεργειών, επιλογών κοκ. δεν είναι ένας αυτοσκοπός, ο υπέρτατος στόχος του ανθρώπου. Εάν μία κοινωνική δομή αποδεικνυόταν ζημιογόνος θα εγκαταλειπόταν για μία άλλη, όπως έγινε σε μεγάλη κλίμακα κατά την βιομηχανική επανάσταση με την μετακίνηση των ανθρώπων στις μεγαλουπόλεις και την συρρίκνωση της επαρχιακής κοινωνίας ή τη λεγόμενη αστυφιλία στην Ελλάδα μετά τη δεκαετία του 1960. Με αυτό κατά νου δε θα μπορούσαμε να κάνουμε ξεκάθαρα λόγο για κοινωνική παρακμή, επειδή οι άνθρωποι μεταβαίνουν σε κοινωνικές δομές διαφορετικής ποιότητας και μεγέθους. Είναι απλά ένας τρόπος επίτευξης των στόχων που θέτουν τα άτομα για τους εαυτούς τους.

Κάποιος θα μπορούσε να ασκήσει λογική κριτική, όχι στους στόχους του ατόμου, αλλά μάλλον στα μέσα προς επίτευξή τους. Αυτό βέβαια, αν και μόνο αν έχουμε κάποια ιδέα για το τι θεωρεί το άτομο συμφέρον του. Εφόσον το γνωρίζουμε μπορούμε να εξετάσουμε τη συμβατότητα μέσου-σκοπού ως προς την επίτευξη του δεύτερου. Δεν θα είχε για παράδειγμα νόημα να πείσουμε με λογικά επιχειρήματα έναν χριστιανό που περίμενε τη θανάτωσή του στα χέρια των ρωμαϊκών λεγεώνων, αν δε δεχόταν να απαρνηθεί την πίστη του, εφόσον δεν γνωρίζαμε ότι η διατήρηση της πίστης του ενάντια σε κάθε αντιξοότητα ήταν ο απώτερος στόχος του. Ο τελευταίος δεν αλλάζει απλά με επιχειρηματολογία, εκτός και αν γνωρίζουμε το πώς η ψυχολογία του ατόμου επηρεάζει επακριβώς και την πορεία των επιλογών του. Πέραν από κάποιες συσχετίσεις, η επιστήμη δεν έχει δώσει σαφή απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Κολεκτιβισμός και άτομο

Ο κολεκτιβισμός προϋποθέτει την υποταγή του ατομικού συμφέροντος υπό του κοινωνικού συμφέροντος. Στην πραγματικότητα, δεοντολογικά, μία τέτοια θεωρία έχει ορισμένες επιπτώσεις που μπορούν να εξαχθούν από το περιγραφικό περιεχόμενό της: α) το άτομο δεν είναι εντελώς ελεύθερο να χρησιμοποιήσει τα μέσα που επιθυμεί για να επιτύχει τους σκοπούς του, β) το άτομο επιλέγει με αυθαίρετα κριτήρια που εναντιώνονται στην κοινωνία ενώ η κοινωνία με βάση το «κοινωνικό συμφέρον» και γ) η κοινωνία είναι αυτοσκοπός των ατόμων. Υπό αυτή τη θέαση των κολεκτιβιστών μπορούμε, σύμφωνα με τον Ludwig von Mises να διατυπώσουμε δύο καίρια ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν από τους κολεκτιβιστές. Ρωτάει λοιπόν ο von Mises:

«Αν ήταν αλήθεια ότι τα συμφέροντα του συνόλου και του ατόμου είναι αδιάκριτα αντίθετα μεταξύ τους, πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει η κοινωνία; Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι τα άτομα θα μπορούσαν να εμποδιστούν με τη δύναμη των όπλων από την προσφυγή σε ανοιχτή εξέγερση. Ωστόσο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η ενεργός συνεργασία τους θα μπορούσε να εξασφαλιστεί με απλούς καταναγκασμούς. Ένα σύστημα παραγωγής στο οποίο το μόνο κίνητρο για εργασία είναι ο φόβος της τιμωρίας δεν μπορεί να διαρκέσει. Αυτό το γεγονός κατέστρεψε τη δουλεία ως σύστημα διαχείρισης της παραγωγής»1.

 

Αυτή η ένσταση του von Mises είναι καταστροφική για την κολεκτιβιστική επιχειρηματολογία. Σύμφωνα με αυτήν, ο καταμερισμός εργασίας είναι φύσει «αντικοινωνικός», εφόσον δέχεται τα ατομικά συμφέροντα ως αντίθετα με τα κοινωνικά συμφέροντα. Όπως και γίνεται. Για παράδειγμα αρκεί κάποιος να ανατρέξει στη συχνή επίκληση στο κακό κέρδος που πηγαίνει κόντρα στο κοινωνικό συμφέρον. Η οικονομική επιστήμη και ανάλυση, όμως, έχει δείξει την κοινωνική σημασία του συστήματος κέρδους και ζημίας, το οποίο στην ουσία «εκκαθαρίζει» της αντιπαραγωγικές δραστηριότητες και ωθεί σε καλύτερη διαχείριση πόρων. Η κοινωνική συνεργασία, με άλλα λόγια, θεωρείται ως ο σκοπός και όχι το μέσο με το οποίο τα άτομα επιτυγχάνουν στόχους. Ένας εργαζόμενος με έναν εργοδότη υπογράφουν συμβάσεις και αυτό ζημιώνει το κοινωνικό σύνολο, διότι δύο άτομα βάζουν πρώτα απ’ όλα το προσωπικό τους όφελος. Μία τέτοια θεώρηση, δεδομένης της προηγούμενης μας ανάλυσης είναι απλά αβάσιμη. Ο von Mises συνεχίζει:

«Εάν το κοινωνικό σύνολο δεν είναι το μέσο με το οποίο τα άτομα μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους, αν η ανθοφορία της κοινωνίας απαιτεί θυσίες από τα άτομα που δεν αντισταθμίζονται από τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από την κοινωνική συνεργασία, τι είναι αυτό που ωθεί τον υποστηρικτή του κολεκτιβισμού να τοποθετήσει τις ανησυχίες της συλλογικής υπεροχής πάνω από τις προσωπικές επιθυμίες των ατόμων; Μπορεί να προβληθεί κάποιο επιχείρημα για την ενδυνάμωση της κοινωνίας που δεν είναι και αυτό μία προσωπική αξιακή κρίση;»2

 

Ο κολεκτιβιστής είναι ένα περίεργο ον. Από τη μία αντιτίθεται στον ατομικισμό καθώς θεωρεί ότι βρίσκεται σε σύγκρουση με το κοινωνικό συμφέρον. Θεωρεί ότι η υποταγή του ατόμου στην κοινωνία (ο βαθμός της υποταγής ποικίλει από κολεκτιβιστή σε κολεκτιβιστή) προωθεί το κοινωνικό συμφέρον, αλλά αποφεύγει, από την άλλη, να απαντήσει στην εξής ερώτηση: με βάση ποια κριτήρια; Εδώ, έχει πραγματοποιήσει μία αξιακή κρίση: καλύτερα η κοινωνία πάνω από το άτομο. Γιατί; Διότι θεωρεί ότι με την προώθηση του κοινωνικού συμφέροντος πάνω απ’ όλα θα ήταν ο ίδιος καλύτερα ως άτομο. Σε όλη του την επιχειρηματολογία ξεχνάει ότι και αυτός είναι άτομο, με αρχές, ανάγκες, επιθυμίες και αξίες. Πώς λοιπόν καταφτάνει σε μία τέτοια διαπίστωση, αν και ο ίδιος δεν κάνει αξιακές κρίσεις, όπως κάνει και κάθε άτομο που δρα «ατομικιστικά».

H ιεράρχηση της κοινωνίας άνω του ατόμου είναι, λοιπόν και αυτή μία αξιακή κρίση και μπορεί να αναλυθεί πραξεολογικά, αν την θεωρήσουμε και αυτή ως μέσο για έναν σκοπό. Διότι, αν το καλοσκεφτούμε, ο ισχυρισμός «η κοινωνία προηγείται του ατόμου», είναι ελλιπής. Ως προς ποιον σκοπό; Μα φυσικά για να ζήσουν όλοι, και το ίδιο το άτομο που κάνει αυτόν τον ισχυρισμό, καλύτερα! Αλλά εδώ μπορούμε να υποβάλουμε τον κολεκτιβιστή σε έναν έλεγχο των ιδεών του καθώς πλέον έχει μεταβιβάσει την ευθύνη της απόδειξης του ισχυρισμού αυτού στον εαυτό του. Θυμηθείτε, εμείς ποτέ δεν ισχυριστήκαμε την ύπαρξη κάποιο γενικού συμφέροντος που τα άτομα επιδιώκουν. Συμπερασματικά απλά καταλήξαμε στο ότι κάθε άτομο, εκ της δράσης του στοχεύει στην αύξηση του προσωπικού του υποκειμενικού οφέλους ειδάλλως δεν θα έπραττε.

Κολεκτιβισμός, βία και οικονομική επιστήμη

Φυσικά, οι κρίσεις αξίας όλων είναι προσωπικές. Εάν ένας άνθρωπος αποδίδει μεγαλύτερη αξία στις ανησυχίες της κοινωνίας από ό,τι στις άλλες ανησυχίες του και ενεργεί αναλόγως, αυτή είναι καθαρά δική του υπόθεση. Εφόσον οι κολεκτιβιστές φιλόσοφοι προχωρήσουν με αυτόν τον τρόπο, δεν μπορεί να εγερθεί καμία αντίρρηση. Αλλά υποστηρίζουν κάτι διαφορετικό. Τοποθετούν τις προσωπικές τους κρίσεις αξίας στην κορυφή ενός συστήματος αξιών. Προτρέπουν άλλους ανθρώπους να σταματήσουν να εκτιμούν σύμφωνα με τη δική τους βούληση και να υιοθετήσουν άνευ όρων τις αρχές στις οποίες ο κολεκτιβισμός έχει αναθέσει την απόλυτη αιώνια εγκυρότητα.

Η ματαιότητα και η αυθαιρεσία της κολεκτιβιστικής άποψης γίνονται όλο και πιο εμφανείς, όταν δει κανείς ότι διάφορα κολεκτιβιστικά κόμματα και ιδεολογίες ανταγωνίζονται για την αποκλειστική υπακοή των ατόμων. Ακόμη και αν χρησιμοποιούν την ίδια λέξη για το κολεκτιβιστικό ιδεώδες τους, διάφοροι συγγραφείς και ηγέτες διαφωνούν σχετικά με τα βασικά χαρακτηριστικά του αντικειμένου που έχουν κατά νου. Όλες οι μεγάλες κοινωνικές οντότητες όπως τα έθνη, οι γλωσσικές ομάδες, οι θρησκευτικές κοινότητες, οι κομματικές οργανώσεις έχουν ανυψωθεί στην αξιοπρέπεια της ανώτατης κολεκτίβας που επισκιάζει όλες τις άλλες κολεκτίβες και διεκδικεί την υποταγή ολόκληρης της προσωπικότητας των «σωστών» κατά τη γνώμη της ανθρώπων. Αλλά ένα άτομο μπορεί να αποκηρύξει την αυτόνομη δράση και να παραδοθεί άνευ όρων υπέρ ενός κοινωνικού συνόλου. Ποια θα είναι αυτή η κολεκτίβα, μπορεί να καθοριστεί μόνο με μια αρκετά αυθαίρετη απόφαση.

Το κολεκτιβιστικό δόγμα είναι αναγκαστικά αποκλειστικό και ολοκληρωτικό. Επιθυμεί να κυριαρχήσει εξολοκλήρου στον άνθρωπο. Επιδιώκει να καθιερώσει την αποκλειστική υπέρτατη ισχύ ενός μόνο συστήματος αξιών.

Δε χρειάζεται να πάμε μακρύτερα από το πρόσφατο παρελθόν σε γνωστά ονόματα της ιστορίας. Ο Λένιν και ο Στάλιν όριζαν κατά το δοκούν όσους διαφωνούσαν μαζί τους ως «προδότες της κοινωνίας» και το φως του ηλίου δεν τους ξανάβλεπε ποτέ. Ο Χίτλερ απαιτούσε υποταγή στο Άριο ιδεώδες της φυλετικής καθαρότητας. Οι αναρχοκομμουνιστές αποκόπτουν το άτομο από το μεγαλύτερο μέρος της αυτόνομης δράσης του τάσσοντας του εαυτούς τους κατά της ιδιοκτησίας μέσων παραγωγής. Είτε το κράτος, είτε κάποια άλλη μορφή χαλιναγώγησης του ατόμου προτείνεται (όπως για παράδειγμα η αμεσοδημοκρατία).

Η οικονομική επιστήμη έχει καταρρίψει όλους τους ισχυρισμούς των κολεκτιβιστών περί κοινωνικής ωφέλειας παραγόμενης από τη συγκέντρωση των μέσων παραγωγής στο κράτος ή την «κοινωνία» (πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού) και την παρεμβατικότητα προς έλεγχο της αγοράς, παρόλα αυτά η επιμονή τους είναι σταθερή και αυξάνεται. Εντούτοις, όπως αναφέραμε παραπάνω, εάν κάποιος πιστεύει σε έναν απώτερο σκοπό και προτείνει κάποια μέσα για την επίτευξή του, η μόνη κριτική που μπορούμε να κάνουμε είναι, όχι στον σκοπό καθ’ αυτόν αλλά στα μέσα προς επίτευξή του. Εφόσον γίνει η πάλη των ιδεών ως προς αυτό, η αποδοχή των ιδεών επαφίεται πάλι στο αξιακό σύστημα του ατόμου. Πάλι, η υπόθεση είναι καθαρά ατομική.

Συμπέρασμα

Μετά την παραπάνω ανάλυση δεν μπορούμε παρά να συμπεράνουμε απλά ότι ο κολεκτιβισμός είναι ένα δόγμα συνεχούς πολέμου, μισαλλοδοξίας και καταδίωξης. Αν κάποιο από τα κολεκτιβιστικά πιστεύω επιτύχει στις προσπάθειές του, όλοι οι άνθρωποι θα στερηθούν την απαραίτητη ανθρώπινη ποιότητά τους. Θα γίνονταν απλά άψυχα πιόνια στα χέρια ενός τέρατος ή ενός σκιώδους κοινωνικού ιδεώδους και μίας άμορφης πλειοψηφικής μάζας. Φυσικά, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί εδώ ότι η δυστυχία των ατόμων και η μείωση του ανθρώπινου πολιτισμού στα πρωτόγονα στάδια είναι όντως και στόχος των κολεκτιβιστών. Θα μπορούσαμε δηλαδή, βάσει την οικονομικής ανάλυσής μας να υποστηρίξουμε ότι οι κολεκτιβιστές κάθε μορφής, δεν επιχειρηματολογούν ως προς την ευημερία αλλά προς την καταστροφή του πολιτισμού. Παρόλα αυτά, ακόμα και αν αυτός είναι ο στόχος τους, δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι γι’ αυτό από το να αναγνωρίσουμε την ηθική ασυμβατότητα μας με τέτοια άτομα.

Ευτυχώς όμως, το χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας ελεύθερης κοινωνίας είναι ότι μπορεί να λειτουργήσει παρά το γεγονός ότι τα μέλη της διαφωνούν σε πολλές κρίσεις αξίας. Στην ελεύθερη αγορά μία επιχείρηση εξυπηρετεί όχι μόνο την πλειονότητα αλλά και τις διάφορες μειονότητες, υπό την προϋπόθεση ότι δεν είναι πολύ μικρές όσον αφορά τα οικονομικά αγαθά που θα απαιτούσαν οι ιδιαίτερες επιθυμίες τους. Φιλοσοφικές πραγματείες δημοσιεύονται – αν και λίγοι άνθρωποι τις διαβάζουν, και οι μάζες προτιμούν άλλα βιβλία ή κανένα – εάν αρκετοί αναγνώστες προβλέπεται ότι θα τα αγοράσουν για να καλυφθεί το κόστος παραγωγής τους. Εάν σταματήσουμε να βλέπουμε τον κόσμο ανάποδα, την κοινωνία ως αυτοσκοπό δηλαδή, τότε θα κατανοήσουμε γενικά ότι η κοινωνία, οι κοινωνικές σχέσεις και συνεργασία αποτελούν μέσα προς επίτευξη στόχων: την βελτίωση της ανθρώπινης ζωής και ευημερίας.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. Ludwig von Mises, Theory and History (1957), σελ 59
  2. Ομοίως