Bασικά Οικονομικά: Ο επιχειρηματικός κύκλος σε απλά ελληνικά

0
268
Επιχειρηματικός κύκλος

Το επιτόκιο είναι στην ουσία μία τιμή και από τις βασικότερες τιμές της αγοράς. Συντονίζει το παρόν και το μέλλον της παραγωγικής δραστηριότητας και είναι δείκτης της οικονομικής ευημερίας της κοινωνίας. Αν η τιμή αυτή διαστρεβλώνεται από τις παρεμβάσεις της κεντρικής τράπεζας και τη χρηματοπιστωτική επέκταση, ο επιχειρηματικός κύκλος θα είναι ένας σύνηθες συμβάν ανά τακτά χρονικά διαστήματα

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Ας υποθέσουμε ότι είμαι ένας επιχειρηματίας, πολιτικός μηχανικός, κατασκευάζω σπίτια, μετά τα νοικιάζω ή τα πουλάω και ούτω καθεξής. Η δουλειές πάνε καλά και αποφασίζω να κάνω μία νέα επένδυση: να χτίσω ένα συγκρότημα πολυκατοικιών τα διαμερίσματα του οποίου είτε θα τα νοικιάσω ή θα τα πουλήσω. Μεγάλη προσοχή ας δώσει ο αναγνώστης στις σημειώσεις που θα τοποθετηθούν σε αρκετά σημεία.

Σχεδιάζοντας το εγχείρημα

Έτσι λοιπόν, βάζω κάτω τα τεφτέρια μου, βγάζω κομπιουτεράκι και αρχίζω υπολογισμούς. Σκέφτομαι ότι, αν επενδύσω 1.000.000 ευρώ (τυχαία νούμερα εφεξής), υπολογίζοντας το κόστος μου, τους φόρους μου και όλα τα σχετικά, θα έχω επιστροφή επένδυσης (investment rate of return, IRR) ή αλλιώς τόκο από την επένδυση 10%, δηλαδή 100.000 ευρώ. Προσοχή, αυτό που υπολογίζω είναι ο τόκος και όχι το κέρδος. Το κέρδος (ή ζημία) θα προκύψει αργότερα κατά την είσπραξη των επιστροφών. Κέρδος θα έχω, αν καταφέρω να πουλήσω ή νοικιάσω τα διαμερίσματα με διαφορά κόστους-επιστροφής μεγαλύτερη από αυτή που υπολόγισα, όταν λάμβανα υπόψη το κόστος του εγχειρήματος. Αντιθέτως, θα έχω ζημία. Με άλλα λόγια, αν ο προμηθευτής των υλικών μου έχει εκτιμήσει λάθος τους συντελεστές του και τους πούλησε σε έμενα σε τιμή χαμηλότερη από αυτή που υπολόγιζα, τότε θα βγω κερδισμένος, αν όλες οι άλλες μεταβλητές παραμείνουν ίσες.

Το λάθος του προμηθευτή μου θα είναι κέρδος μου, το λάθος το δικό μου ζημία μου. Θα μπορούσα να υπολογίσω και το ενδεχόμενο κέρδος μου εκ των υστέρων, αλλά είναι αρκετά δύσκολο. Εξάλλου, εμένα με ενδιαφέρει αρχικά η επιστροφή της επένδυσής μου. Στην ουσία η επιστροφή της επένδυσης, ο τόκος, είναι η ανταμοιβή μου για την αναμονή λήψης εισοδήματος στο μέλλον. Επενδύω σε παραγωγή στο τώρα με σκοπό την είσπραξη στο μέλλον. Έχω πάρει ρίσκο, και δεδομένης της προτίμησης του ανθρώπου για παρόντα αγαθά έναντι μελλοντικών, ο τόκος είναι το βραβείο μου για μια πετυχημένη καιροσκοπική/κερδοσκοπική δραστηριότητα. Αν έχω και κέρδος, ακόμα καλύτερα!

Εμπρός για το δάνειο

Η επιχείρησή μου έχει αρκετές αποταμιεύσεις για να βάλει υποθήκη για ένα δάνειο, οπότε πηγαίνω στην τράπεζα για δανειστώ το ποσό του 1.000.000 ευρώ για την κατασκευή μου. Εδώ λοιπόν, παγώνω για λίγο τον χρόνο και δημιουργώ δύο διαφορετικές χρονικές στιγμές: μία όπου το επιτόκιο δανεισμού είναι μεγαλύτερο από την επιστροφή επένδυσης και μία όπου είναι μικρότερο.

α) Επιτόκιο δανεισμού μεγαλύτερο από την επιστροφή επένδυσης

Μπαίνοντας στην τράπεζα μαθαίνω ότι τα επενδυτικά δάνεια δίνονται με επιτόκιο 15%.1 Άρα αν δανειστώ εγώ 1.000.000 ευρώ, θα πρέπει να αποπληρώσω 1.150.000 ευρώ στην τράπεζα. Ναι, αλλά εγώ περιμένω το πολύ 10% επιστροφή από την επένδυσή μου. Με βαριά καρδιά βγαίνω από την τράπεζα καθώς δε θεωρώ το ρίσκο βιώσιμο. Ίσως αν επιχειρούσα μία λιγότερο κοστοβόρα επένδυση με μεγαλύτερη επιστροφή θα ήταν καλύτερα. Όπως και να έχει, το συγκεκριμένο σχέδιο δεν θα το πραγματοποιήσω. Μπορεί να επενδύσω σε κάτι μικρότερο ή απλά να αναμένω πτώση επιτοκίων. 2

β) Επιτόκιο δανεισμού μικρότερο από την επιστροφή επένδυσης

Μπαίνω στην τράπεζα και βλέπω το επιτόκιο επενδυτικού δανεισμού στο 5%. Τέλεια, αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αποπληρώσω στην τράπεζα 1.050.000 ευρώ και εγώ θα έχω εισπράξει 1.100.000 ευρώ, συν το όποιο κέρδος. Όλα καλά. Παρουσιάζω το επενδυτικό πλάνο με τους υπολογισμούς μου στην τράπεζα, κλείνω στη συμφωνία. Fast forward στο μέλλον, έχω ολοκληρώσει την επένδυσή μου (ας υποθέσουμε ότι υπολόγισα σωστά), αποπληρώνω την τράπεζα, εισπράττω την επιστροφή επένδυσης και τα ενδεχόμενα κέρδη, αποταμιεύω μερικά και τα υπόλοιπα τα επενδύω εκ νέου στην επιχείρησή μου, αυξάνοντας την παραγωγικότητα της.

Κεντρική τράπεζα,σύστημα κλασματικών αποθεματικών και επιχειρηματικός κύκλος

Ας εισάγουμε τώρα το σύστημα κλασματικών αποθεματικών και παράλληλα μία κεντρική τράπεζα που λειτουργεί ως δανειστής έκτακτης ανάγκης προς τις εμπορικές τράπεζες.3 Πάλι, φτιάχνουμε δύο χρονικές διαδρομές, όπως και πριν. Πρώτα όμως, να δούμε τη συμβαίνει με την καινούρια συνθήκη που εισάγαμε.

Ας υποθέσουμε ότι το ελάχιστο νόμιμο αποθεματικό που επιβάλλεται είναι 1/10 επί των καταθέσεων στην τράπεζα. Η εμπορική τράπεζα ανοίγει έναν λογαριασμό στην κεντρική τράπεζα όπου τοποθετεί τα αποθεματικά της. Έπειτα της επιτρέπεται να αυξήσει πυραμιδωτά την προσφορά χρήματος διατηρώντας το κλασματικό ποσοστό του 1/10 ως απόθεμα. Αν η τράπεζα έχει 1.000 ευρώ αποθεματικά, τότε μπορεί να αυξήσει την ποσότητα χρήματος κατά 10.000 ευρώ. Έχουμε λοιπόν 1.000/10.000 = 1/10 ποσοστό κλασματικών αποθεματικών.

Με την αύξηση των διαθέσιμων πόρων προς δανεισμό από τις τράπεζες, τα επιτόκια αναγκαστικά θα οδηγηθούν σε πτωτικές τάσεις. Για να το καταλάβουμε καλύτερα, ας σκεφτούμε το εξής: μία τράπεζα πριν από το σύστημα των κλασματικών αποθεματικών είχε στα αποθεματικά της 1000 δολάρια. Έπρεπε, ανά πάσα στιγμή να έχει αυτά τα 1000 δολάρια διαθέσιμα για επιστροφή στον καταθέτη της. Αυτό θα την οδηγούσε σε μία διαδικασία «κοσκινίσματος» (τρόπος του λέγειν) των επίδοξων επενδυτών. Θα ανέβαζε τα επιτόκια, για να προσελκύσει επενδυτές που είχαν σχέδια υψηλών επενδυτικών αποδόσεων, που έδειχναν να γνωρίζουν καλύτερα την αγορά και είχαν περισσότερο αποταμιευμένο κεφάλαιο, ώστε να αποκτήσει μεγαλύτερη εγγύηση ασφάλειας από το ρίσκο η ίδια η τράπεζα.

Αντιθέτως, με την εισαγωγή των κλασματικών αποθεματικών, η τράπεζα αυτομάτως βρίσκεται με περισσότερο χρήμα στη διάθεσή της, προστασία με ανακεφαλαιοποίηση από την κεντρική τράπεζα και προστασία από κάποιον τραπεζικό πανικό. Η οριακή ωφέλεια των χρημάτων στη διάθεσή της μειώνεται, της είναι λιγότερο πολύτιμα να τα κρατάει «αδρανή», επομένως, ceteris paribus, θα τείνει να ρίχνει τα επιτόκια της για να τονώσει τον δανεισμό.

α) Επιτόκιο δανεισμού μεγαλύτερο από την επιστροφή επένδυσης αρχικά αλλά πλέον μικρότερο

Στην περίπτωση χωρίς τα κλασματικά αποθεματικά, το επιτόκιο δανεισμού είχε μία διαφορά 5% από την επιστροφή της επένδυσης και επομένως το επιχειρηματικό μου σχέδιο δεν θα ήταν επικερδές. Ας πούμε όμως ότι η αύξηση της ποσότητας χρήματος (πληθωρισμός) ρίχνει τα επιτόκια δανεισμού στο 2%. Πλέον το σχέδιο μου φαντάζει επικερδές. Το ίδιο βλέπει λοιπόν και η τράπεζα, η οποία και μου δίνει το δάνειο, οπότε και ξεκινάω την κατασκευή του συγκροτήματός μου από διαμερίσματα.

Πρώτο μου βήμα είναι να αρχίσω να αγοράζω συντελεστές παραγωγής ή να τους νοικιάζω: εργασία, μηχανήματα, πρώτες ύλες, δηλαδή αγαθά τα οποία βρίσκονται πολύ μακριά από την κατανάλωση, είναι αγαθά υψηλής τάξης, όπως λέμε. Παρόλα αυτά, μην ξεχνάμε, ότι η τράπεζα δεν αύξησε της πραγματικές αποταμιεύσεις της κοινωνίας, αλλά μόνο την ποσότητα χρήματος. Με άλλα λόγια, εγώ έχω χρήμα να αγοράσω παραγωγικούς συντελεστές, αλλά οι παραγωγικοί συντελεστές δεν υπάρχουν από ένα σημείο και μετά. Έχουν τελειώσει. Έχοντας γίνει πολύ πιο σπάνιοι πλέον, οι τιμές τους αρχίζουν να ανεβαίνουν. Δεν πειράζει όμως, γι’ αυτό είναι η τράπεζα, η οποία με τα χαμηλά της επιτόκια συνεχίζει να μου δανείζει για να τους αγοράσω.

Κάποια στιγμή όμως η κεντρική τράπεζα βλέπει τι συμβαίνει. Οι τιμές των παραγωγικών συντελεστών ανεβαίνουν καθώς δεν είμαι ο μόνος επιχειρηματίας που τους ζητά, είναι και άλλοι. Φοβούμενη πληθωρισμό, αρχίζει να ανεβάζει τα επιτόκια δανεισμού, συνήθως πάνω από τις εκτιμήσεις των επιχειρηματών για τις επιστροφές των επενδύσεων τους. Αυτό γίνεται και στην περίπτωσή μου: δεν μπορώ να δανειστώ με επιτόκιο μικρότερο από την επιστροφή της επένδυσης για να αγοράσω τους συντελεστές παραγωγής και τα υλικά που χρειάζομαι πλέον. Άρχιζα να χτίζω σπίτια και…μου τέλειωσαν τα τούβλα.

Δεύτερο πράγμα που κάνει είναι να αρχίζει να ζητάει αποπληρωμή των δανείων που έδωσε. Αποπληρωμή όμως με τι; Δεν έχω καν τελειώσει το project μου, δεν έχω εισπράξεις από την επένδυσή μου. Αναγκαστικά δηλώνω πτώχευση και η τράπεζα δεν μπορεί να εισπράξει τα δανεικά. Η μόνη λύση που έχει είναι να απευθυνθεί σε άλλες τράπεζες για έκτακτο δανεισμό διάσωσης. Αλλά, οι περισσότερες τράπεζες βρίσκονται σε αυτή τη δεινή θέση. Δεν είναι μόνο η δική μου τράπεζα που δάνεισε με τεχνητά χαμηλό επιτόκιο. Αρχίζει δηλαδή ένα γενικό τραπεζικό ντόμινο, και ένα γενικευμένο bank run.

Εγώ όμως έχω μείνει με μία μισοτελειωμένη οικοδομή (άλλοι ήταν πιο τυχεροί και ολοκλήρωσαν τα σχέδιά τους αλλά δεν μπορούν να τα πουλήσουν καθώς η χρονική προτίμηση του κόσμου ήταν διαφορετική από αυτή που υπολόγισαν στην επιστροφή επένδυσης), τι πρέπει να κάνω; Αρχικά, θα μπορούσε να την πάρει η τράπεζα για το χρέος μου. Σαφώς, θα είχε νόημα κάτι τέτοιο, αλλά δεν καλύπτει το ποσό που δανείστηκα. Μία άλλη λύση θα ήταν να πουλήσω το σχέδιο σε κάποιον που να μπορεί να το ολοκληρώσει στο μέλλον. Ποιος θα ήθελε όμως να πληρώνει ΕΝΦΙΑ μέχρι οι αποταμιεύσεις να αυξηθούν, ώστε να επενδύσει σε αυτό; Οπότε στην ουσία μένω με ένα μισοτελειωμένο ακίνητο (όπως και πολλοί άλλοι συνάδελφοι)4, το οποίο θα μπορέσω να τελειώσω μόνο όταν η χρονική προτίμηση της κοινωνίας πέσει τόσο, ώστε να αυξηθούν οι αποταμιεύσεις σε συντελεστές παραγωγής για να δανειστώ-χρησιμοποιήσω.

β) Επιτόκιο δανεισμού χαμηλότερο από την επιστροφή επένδυσης και πλέον ακόμα χαμηλότερο

Έστω ότι το επιτόκιο δανεισμού πέφτει ακόμα περισσότερο από ότι στην προηγούμενη περίπτωση όπου ήταν μικρότερο από την επιστροφή επένδυσης. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι πλέον μπορούν να εκκινηθούν σχέδια που ήταν μέχρι τότε απαγορευτικά ακριβά. Εγώ απλά έτυχε να έχει ένα καλό επιχειρηματικό σχέδιο. Δεν αλλάζει δηλαδή κάτι ουσιαστικό στην ανάλυση. Βεβαίως, οι χρηματοπιστωτικές επεκτάσεις είναι συνήθως στοχευμένες σε διάφορους τομείς (δείτε φούσκα dotCom και φούσκα ακινήτων του 2007). Αν η αγορά δανείων σε έναν τομέα δίνει επιτόκια γενικά χαμηλότερα των επιστροφών από των επενδύσεων, δεν υπάρχει λόγος να γίνει και χρηματοπιστωτική επέκταση εξ αρχής.

Πώς την πάτησα έτσι;

Εκεί που χρεοκόπησα λοιπόν και προσπαθώ να μαζέψω τα κομμάτια μου, έρχεται ένας νεοκλασικός οικονομολόγος και με ρωτάει: «Καλά, εσύ δεν γράφεις σε μία σελίδα με Αυστριακά οικονομικά; Πώς είναι δυνατόν να μην ξέρεις ότι στο σύστημα κλασματικών αποθεματικών το επιτόκιο είναι de facto διαστρεβλωμένο; Πώς την πατάτε όλοι έτσι συνέχεια; Δεν μάθατε μετά από τόσες φούσκες;». Φυσικά του απαντάω: «Ναι το επιτόκιο είναι διαστρεβλωμένο, αλλά, ποιος ξέρει ποιο είναι το πραγματικό; Όλες οι τράπεζες με κλασματικά αποθεματικά δανείζουν είτε είναι συστημικές είτε όχι. Μπορώ πάντα να απευθυνθώ στην μαύρη αγορά δανείων, αλλά εκεί σίγουρα το επιτόκιο είναι διαστρεβλωμένο προς τα πάνω. Είναι σαν η κυβέρνηση να μας έχει απαγορεύσει να χρησιμοποιήσουμε ασύρματο σε καιρούς καταστροφής. Το ξέρουμε, ναι, αλλά πώς θα επικοινωνήσουμε χωρίς αυτούς, αν μόνο η κυβέρνηση μπορεί και μας δίνει ασυρμάτους;»

Το επιτόκιο είναι στην ουσία μία τιμή και από τις βασικότερες τιμές της αγοράς. Συντονίζει το παρόν και το μέλλον της παραγωγικής δραστηριότητας και είναι δείκτης της οικονομικής ευημερίας της κοινωνίας. Εφόσον λοιπόν, η χαμηλή χρονική προτίμηση οδηγεί σε περισσότερη αποταμίευση και αυτή με τη σειρά της σε επενδύσεις και μεγαλύτερη παραγωγικότητα κεφαλαίου ανεβάζοντας το συνολικό βιωτικό επίπεδο της κοινωνίας, τότε, θα λέγαμε, ότι τα χαμηλά φυσικά επιτόκια, αποτελούν και δείκτη της ευημερίας μίας κοινωνίας. Αν η τιμή αυτή διαστρεβλώνεται από τις παρεμβάσεις της κεντρικής τράπεζας και τη χρηματοπιστωτική επέκταση, ο επιχειρηματικός κύκλος θα είναι ένας σύνηθες συμβάν ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. Για ευκολία υποθέτω ότι το επιτόκιο είναι φυσικό και δεν λαμβάνω υπόψη άλλους παράγοντες που το διαμορφώνουν (κόστος διαδικασίας, ασφάλιστρα κινδύνου, συντελεστή πληθωρισμού κοκ). Η ανάλυση δεν επηρεάζεται παρόλα αυτά
  2. Τι συνέβη ακριβώς εδώ; Το επιτόκιο δανεισμού της τράπεζας αντικατοπτρίζει τον μέσο όρο της χρονικής προτίμησης των ανθρώπων της οικονομίας. Απ’ ότι φαίνεται δεν ήταν αρκετά χαμηλός, ώστε να υπάρχουν περισσότερες αποταμιεύσεις για δανεισμό, εξ ου και το μεγαλύτερο επιτόκιο. Η επιστροφή επένδυσης που υπολόγισα για το σχέδιό μου στην ουσία απαιτεί από την κοινωνία μεγαλύτερες αποταμιεύσεις για να δανειστώ εγώ. Πάλι καλά δηλαδή που δεν ξεκίνησα το χτίσιμο: οι αποταμιεύσεις θα τελείωναν πριν ολοκληρώσω το συγκρότημα. Τη γλίτωσα φτηνά.
  3. O λόγος για τον οποίο εισάγω κλασματικά αποθεματικά και κεντρική τράπεζα, είναι ότι σε μία ελεύθερη αγορά, οποιαδήποτε προσπάθεια για δανεισμό με κλασματικά αποθεματικά θα ήταν και απάτη και θα διώκονταν ποινικά. Μόνο μία κεντρική τράπεζα θα μπορούσε να διατηρήσει την απάτη αυτή για μεγάλο χρονικό διάστημα
  4. Αν θυμάται ο αναγνώστης, η φούσκα ακινήτων στην Ελλάδα είχε ως συνέπεια αυτό: μισοτελειωμένες πολυκατοικίες και πολιτικούς μηχανικούς να ωρύονται για το πόσο καλές ήταν οι δουλειές παλιότερα. Που να ήξεραν ότι όλα ήταν αποτέλεσμα χρηματοπιστωτικής επέκτασης; Πολύ αργότερα τα έργα επανεκκινήθηκαν και ολοκληρώθηκαν οι κατασκευές των κτιρίων