Τι συνέβη στο Bretton Woods; Το χρονικό μίας νομισματικής καταστροφής

0
569
Bretton Woods
To θέρετρο του Bretton Woods, όπου πραγματοποιήθηκε η ιστορική συνδιάσκεψη για το νέο διεθνές νομισματικό καθεστώς.

Η συμφωνία του Bretton Woods καθιέρωσε ένα σύστημα σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών με το οποίο τα συμβαλλόμενα μέρη συμφώνησαν να καθορίσουν τις συναλλαγματικές τους ισοτιμίες σε δολάρια και μπορούσαν μόνο να τις αλλάξουν στις διαπραγματεύσεις με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο

του Antony Mueller
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέλαβαν την ηγεσία της παγκόσμιας ελίτ στο διεθνές νομισματικό συνέδριο στο Bretton Woods στο Νιου Χάμσαϊρ το 1944. Σκοπός αυτού του συνεδρίου ήταν να καθοριστούν οι αρχές του μεταπολεμικού νομισματικού καθεστώτος. Το δολάριο έγινε το κύριο διεθνές νόμισμα.

Η διάσκεψη

Στη διάσκεψη συμμετείχαν αντιπροσωπείες από 44 συμμαχικές χώρες. Η Σοβιετική Ένωση δεν συμμετείχε, και οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ένα εύκολο παιχνίδι να πείσουν τους περισσότερους από τους άλλους συμμετέχοντες να δεχτούν την αντιπρότασή τους έναντι της βρετανικής πρότασης. Από την αρχή, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν άφησαν αμφιβολίες για το πού ήταν το νέο κέντρο εξουσίας. Ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας των ΗΠΑ, Harry Dexter White από το Υπουργείο Οικονομικών έπαιξε τη γάτα και ποντίκι με τους Βρετανούς και τον κύριο διαπραγματευτή τους, τον διάσημο οικονομολόγο John Maynard Keynes.

Οι Αμερικανοί χρησιμοποίησαν προς όφελός τους το γεγονός ότι το Ηνωμένο Βασίλειο εξαρτιόταν από νέα δάνεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε αντίθεση με τη μαζική παράδοση αγαθών στη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, για τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν λάβει σχεδόν καθόλου αποζημίωση, οι Βρετανοί επιβαρύνθηκαν με εξωτερικό χρέος στο τέλος του πολέμου.

Η Διάσκεψη του Bretton Woods εξασφάλισε το τέλος της παγκόσμιας οικονομικής κυριαρχίας της Βρετανίας. Μόλις οι άλλοι δυνητικοί ανταγωνιστές στην παγκόσμια ηγεσία, η Γερμανία και η Ιαπωνία, δεν αποτελούσαν πλέον απειλή, η παγκόσμια σύγκρουση μετατοπίστηκε στον Ψυχρό Πόλεμο μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων της, αφενός, και της Σοβιετικής Ένωσης και των δορυφόρων της, αφετέρου στην αντίπαλη πλευρά.

Εκθρονίζοντας τους Βρετανούς

Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες τερμάτισαν το πρόγραμμα δανεισμού στις 21 Αυγούστου 1945, η Βρετανία έπρεπε να λάβει επιπλέον δάνεια. Το χρέος οδήγησε το Ηνωμένο Βασίλειο στο μεταπολεμικό οικονομικό του ερείπιο και προκάλεσε την απώλεια της αποικιοκρατικής αυτοκρατορίας του τη δεκαετία του ’50 και του ’60. Η τελευταία δόση των πληρωμών που πραγματοποίησε η Μεγάλη Βρετανία για βοήθεια από τις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου πραγματοποιήθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 2006.

Ο Harry Dexter White, ο οποίος ηγήθηκε των διαπραγματεύσεων για τις Ηνωμένες Πολιτείες στη διάσκεψη του Bretton Woods, ήταν ένας κατάσκοπος για τη Σοβιετική Ένωση. Συνέχισε το σχέδιο για την εξάλειψη του Ηνωμένου Βασιλείου ως οικονομικού αντιπάλου και ως θαλάσσιας δύναμης, της Γερμανίας ως ηπειρωτικής εξουσίας και της Ιαπωνίας στον Ειρηνικό για την εγκαθίδρυση μιας νέας κομμουνιστικής παγκόσμιας τάξης μαζί με τη Σοβιετική Ένωση.

Σύμφωνο με τις απόψεις του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών υπό την ηγεσία του Henry Morgenthau, ο οποίος προώθησε ένα σχέδιο για την υποβιβασμό της Γερμανίας σε μια γεωργική οικονομία μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, το Bretton Woods έθεσε το έδαφος για το ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών ως κύριας υπερδύναμης.

Η δομή του συστήματος Bretton Woods

Tο σύστημα του Bretton Woods καθόρισε το δολάριο σε χρυσό και υποχρέωσε τις άλλες χώρες να συνδέσουν τα νομίσματά τους σε ένα εύρος από -1 έως +1 τοις εκατό επί του δολαρίου.

Μέχρι σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επωφεληθεί από το ρόλο του δολαρίου ως το σημαντικότερο διεθνές νόμισμα. Όσο το δολάριο έχει αυτό το ρόλο, η κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν χρειάζεται να ανησυχεί για το εξωτερικό της χρέος ή για το μέγεθος του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να εισάγουν περισσότερα από όσα εξάγουν, εφόσον το δολάριο είναι σε ζήτηση σε όλο τον κόσμο.

Με το δολάριο ως το κύριο διεθνές αποθεματικό νόμισμα, η αμερικανική κυβέρνηση έχει απεριόριστη διεθνή ικανότητα πληρωμής. Αυτό είναι ένα όφελος και μια κατάρα την ίδια στιγμή. Οι Αμερικανοί εξισορροπούν το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών τους με εισαγωγές κεφαλαίων, οι οποίες, από την πλευρά των ξένων χωρών, χρησιμεύουν ως αποθεματικά σε διεθνές επίπεδο. Σε αντίθεση με άλλες χώρες, οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να συσσωρεύουν το εξωτερικό χρέος χωρίς να ανησυχούν για την εξυπηρέτηση του χρέους και στην πραγματικότητα οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν γίνει ο μεγαλύτερος οφειλέτης στον κόσμο σε απόλυτους όρους.

Η αμερικανική κυβέρνηση έχει κυριαρχία στο νόμισμά της και ως εκ τούτου μπορεί να παράγει όσα δολάρια θέλει. Η θέση των Ηνωμένων Πολιτειών ως εκδότης του διεθνούς αποθεματικού νομίσματος αποτελεί βασικό συσχετισμό με την παγκόσμια στρατιωτική θέση των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ωστόσο, το προνόμιο του δολαρίου έχει το τίμημά του. Η οικονομία των ΗΠΑ εξαρτάται από τις εισαγωγές. Σε αντίθεση με μια χώρα με ισορροπημένη εμπορική θέση, τα αμετάβλητα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών των Ηνωμένων Πολιτειών στρεβλώνουν τη δομή της παραγωγής τους και αποδυναμώνουν τη βιομηχανική της βάση. Τα προβλήματα της οικονομίας των ΗΠΑ στις αρχές του 21ου αιώνα δεν οφείλονται στο ελεύθερο εμπόριο, αλλά στον ρόλο του δολαρίου ως το σημαντικότερο διεθνές αποθεματικό νόμισμα.

Με ένα κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα, το ευρώ, οι χώρες που αποτελούν την Ευρωζώνη αποχώρησαν από την καταβολή πληρωμών στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς η ανάγκη τους για κατοχή αποθεμάτων σε δολάρια μειώθηκε. Σε διεθνές επίπεδο, το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο εμπόριο πετρελαίου και άλλων βασικών προϊόντων.

Ο μηχανισμός

Η συμφωνία του Bretton Woods καθιέρωσε ένα σύστημα σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών με το οποίο τα συμβαλλόμενα μέρη συμφώνησαν να καθορίσουν τις συναλλαγματικές τους ισοτιμίες σε δολάρια και μπορούσαν μόνο να τις αλλάξουν στις διαπραγματεύσεις με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Το σύστημα λειτουργεί ως ανεστραμμένη πυραμίδα. Η βάση χρυσού θα χρησιμεύσει για να διατηρήσει την εμπιστοσύνη στο δολάριο και να αποτρέψει μια πληθωριστική επέκταση της προσφοράς χρήματος. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, το απόθεμα χρυσού των ΗΠΑ μειώθηκε και ο όγκος των κυκλοφορούντων δολαρίων αυξήθηκε, οδηγώντας στην κατάρρευση του συστήματος στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Το Bretton Woods δήλωσε ότι οι χώρες με πλεόνασμα καταθέσεων σε δολάρια θα μπορούσαν να τα εξαργυρώσουν με χρυσό από το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών. Ο μηχανισμός προέβλεπε ότι, σύμφωνα με αυτές τις εξαργυρώσεις, η ποσότητα των δολαρίων σε κυκλοφορία θα μειωνόταν και θα καθιστούσε την οικονομία των ΗΠΑ ανταγωνιστική και πάλι λόγω χαμηλότερου επιπέδου τιμών. Ενώ το σύστημα υποτίθεται ότι θα λειτουργούσε όπως ο παραδοσιακός κανόνας χρυσού, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν τήρησαν τη συμφωνία και η χρηματική διανομή των ΗΠΑ επεκτάθηκε παρά τη συρρίκνωση της βάσης του χρυσού. Μια μεγάλη απόκλιση προέκυψε μεταξύ των χρημάτων και του συρρικνούμενου όγκου χρυσού. Η δημιουργία των πολιτικών χαρτονομισμάτων συνεχίστηκε. Ενώ το χρηματικό απόθεμα (M1) ανέρχεται σε περίπου 3,7 τρισεκατομμύρια δολάρια τον Οκτώβριο του 2018, τα αποθεματικά χρυσού των ΗΠΑ ανέρχονται σε 261,5 εκατομμύρια ουγγιές (8,133 τόνους), που ισοδυναμούν με περίπου 330 δισεκατομμύρια δολάρια.

Λίγο μετά την έναρξη του συστήματος του Bretton Woods το 1949, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες απαιτούσαν προσαρμογές. Το γερμανικό μάρκο ανατιμήθηκε, ενώ το φράγκο και η λίρα υποτιμήθηκαν. Ωστόσο, οι μεταβολές στις συναλλαγματικές ισοτιμίες παρέμειναν μέτριες σε σύγκριση με τις μετατοπίσεις που σημειώθηκαν μετά το τέλος του συστήματος Bretton Woods στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Η κατάρρευση

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, το διεθνές νομισματικό σύστημα μετασχηματίστηκε σε μια πηγή παγκόσμιας δημιουργίας ρευστότητας, που προήλθε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και ανάγκασε άλλα έθνη να εισαγάγουν αυτόν τον πληθωρισμό. Οι κεντρικές τράπεζες που καταπολεμούσαν τον πληθωρισμό δεν μπορούσαν να ασκήσουν περιοριστική νομισματική πολιτική. Τα υψηλότερα επιτόκια θα προσέλκυαν συνεχείς μετατοπίσεις κεφαλαίου (hot money). Οι κεντρικές τράπεζες του εξωτερικού, ιδιαίτερα η γερμανική Bundesbank και η Τράπεζα της Ιαπωνίας, συσσώρευαν δολάρια ως διεθνή αποθεματικά, όταν διατηρούσαν τις ισοτιμίες τους σταθερές ως προς το δολάριο στην υποτιμημένη ισοτιμία. Ωστόσο, αγοράζοντας το πλεόνασμα των δολαρίων με το δικό τους νόμισμα, οι χώρες αυτές διεύρυναν τη δική τους νομισματική βάση και έθεσαν τα θεμέλια για τον πληθωρισμό στην πατρίδα. Το αποτέλεσμα ήταν ο παγκόσμιος πληθωρισμός τιμών.

Τον Δεκέμβριο του 1971, με τη λεγόμενη συμφωνία Smithsonian, έγινε μια τελική προσπάθεια να σωθεί το παλιό σύστημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες υποτίμησαν το νόμισμά τους έναντι του χρυσού και άλλων νομισμάτων. Ωστόσο, σύντομα έγινε φανερό ότι δεν υπήρχε καμία πιθανότητα αναβίωσης του παλαιού καθεστώτος. Το 1973, με το νέο κανόνα ότι κάθε χώρα θα μπορούσε να επιλέξει τη δική της νομισματική ρύθμιση, έκλεισε το σύστημα του Bretton Woods.

***

Ο γεννημένος στην Γερμανία Antony Mueller διδάσκει οικονομικά στο ομοσπονδιακό πανεπιστήμιο του Sergipe (UFS) στη Βραζιλία.
Δημοσιευμένο αρχικά στο American Institute of Economic Research

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: