Δικαιολογώντας τα αδικαιολόγητα: Ο κερδοσκόπος (σε περίοδο φυσικών καταστροφών)

0
906
Κερδοσκόπος

Οι δημαγωγοί, οι οποίοι πιστεύουν ότι ο κερδοσκόπος προκαλεί τον θάνατο από την πείνα με την άνοδο των τιμών των τροφίμων, υποστηρίζονται με σθένος από τις μάζες των οικονομικά αναλφάβητων

του Walter Block
Defending the Undefendable: The speculator
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Tο «Δικαιολογώντας τα αδικαιολόγητα» αποτελεί μία σειρά άρθρων, η οποία σκοπό θα έχει την ανάλυση φαινομένων και καταστάσεων, οι οποίες τείνουν να ξυπνούν τον ηθικολόγο μέσα μας καθώς και την οργή μας προς αυτές. Στόχος των άρθρων είναι να αποκαταστήσει τη «δικαιοσύνη» και να αλλάξει το πως βλέπει ο αναγνώστης τα άτομα που συμμετέχουν στα συγκεκριμένα φαινόμενα (ο κερδοσκόπος είναι ένα από αυτά) και ιδανικά στο τέλος να πείσει περί της χρησιμότητάς των. Τα κείμενα* θα κινούνται επιχειρηματολογικά γύρω από τις εξής προκείμενες.

Οι δρώντες οι οποίοι θίγονται δεν είναι ανήθικοι διότι:

  1. Δεν είναι ένοχοι εγκλήματος επιθετικά βίαιης φύσης
  2. Σε σχεδόν όλες τις περιπτώσεις πρακτικά ωφελούν την κοινωνία
  3. Αν απαγορευτούν δραστηριότητές τους, τότε θα καταλήξουμε σε χειρότερη θέση

Έχοντας ορίσει το γενικό πλαίσιο, ας εξετάσουμε την περίπτωση του καιροσκόπου (speculator ή και price-gouger).

O κερδοσκόπος

«Σκοτώστε τους κερδοσκόπους!» είναι μια κραυγή ακούγεται κατά τη διάρκεια κάθε λιμού που υπήρξε. Οι δημαγωγοί, οι οποίοι πιστεύουν ότι ο κερδοσκόπος προκαλεί τον θάνατο από την πείνα με την άνοδο των τιμών των τροφίμων, υποστηρίζονται με σθένος από τις μάζες των οικονομικά αναλφάβητων. Αυτό το είδος σκέψης, ή μάλλον μη σκέψης, επέτρεψε στους δικτάτορες να επιβάλουν ακόμη και τη θανατική ποινή για τους εμπόρους που χρεώνουν υψηλές τιμές στα τρόφιμα κατά τη διάρκεια των λιμών. Και αυτό γίνεται χωρίς καν τις πιο χαλαρές διαμαρτυρίες από εκείνους που συνήθως ασχολούνται με τα πολιτικά δικαιώματα και τις ελευθερίες.

Ωστόσο, η αλήθεια επί του θέματος είναι ότι, απέχοντας από την πρόκληση πείνας και λιμών, ο κερδοσκόπος μας προφυλάσσει από αυτά. Και απέχοντας από τη διαφύλαξη της ζωής των ανθρώπων, ένας δικτάτορας πρέπει να φέρει την πρωταρχική ευθύνη για την πρόκληση της πείνας. Έτσι, το λαϊκό μίσος για τον κερδοσκόπο αποτελεί τόσο μεγάλη διαστροφή της δικαιοσύνης, όσο μπορεί να φανταστεί κανείς. Μπορούμε να το δούμε καλύτερα αυτό, συνειδητοποιώντας ότι ο κερδοσκόπος είναι ένα άτομο που αγοράζει και πωλεί αγαθά με την ελπίδα να επιτύχει κέρδη. Αυτός είναι αυτός που, σύμφωνα με την τιμημένη φράση, προσπαθεί να «αγοράσει φτηνά και να πουλήσει ακριβά».

Το «κακό» κέρδος

Αλλά, τι σχέσει έχει το να αγοράζει φτηνά, και να πωλεί ακριβά και το να επιτυγχάνει μεγάλα κέρδη την διάσωση ανθρώπων από την πείνα; Ο Άνταμ Σμιθ το εξήγησε καλύτερα με το σκεπτικό του «αόρατου χεριού». Σύμφωνα με αυτό το σκεπτικό, «κάθε άτομο προσπαθεί να χρησιμοποιήσει το κεφάλαιό του, ώστε η παραγωγή του να έχει τη μεγαλύτερη αξίας». Γενικά δεν προτίθεται να προωθήσει το δημόσιο συμφέρον, ούτε γνωρίζει πόσο το προάγει. Και γενικά προτίθεται ως προς μόνο τη δική του ασφάλεια, το δικό του κέρδος.  Οδηγούμενο σε αυτό σαν με ένα αόρατο χέρι για να προωθήσει έναν σκοπό που δεν ήταν μέρος των προθέσεων του, επιδιώκοντας το δικό του ενδιαφέρον, ωφελεί συχνά την κοινωνία πιο αποτελεσματικά από ότι πραγματικά σκοπεύει να την ωφελήσει» 1.

Ο επιτυχημένος κερδοσκόπος, ενεργώντας με βάσει το δικό του εγωιστικό συμφέρον, ούτε γνωρίζοντας ούτε φροντίζοντας για το δημόσιο καλό, το προωθεί.

Πώς λειτουργεί ο κερδοσκόπος;

Πρώτον, ο κερδοσκόπος μειώνει τις συνέπειες της πείνας, αποθηκεύοντας τρόφιμα σε περιόδους αφθονίας, με κίνητρο προσωπικού κέρδους. Αγοράζει και αποθηκεύει φαγητό για την ημέρα που μπορεί να είναι σπάνιο, επιτρέποντάς του να το πουλήσει σε υψηλότερη τιμή. Οι συνέπειες της δραστηριότητάς του είναι εκτεταμένες. Ενεργεί ως σήμα προς τους άλλους ανθρώπους της κοινωνίας, οι οποίοι ενθαρρύνονται από τη δραστηριότητα του κερδοσκόπου να πράξουν το ίδιο. Οι καταναλωτές ενθαρρύνονται να τρώνε λιγότερο και να εξοικονομούν περισσότερο, οι εισαγωγείς να εισάγουν περισσότερο, οι αγρότες να βελτιώσουν τις αποδόσεις των καλλιεργειών τους, οι κατασκευαστές να ανεγείρουν περισσότερες εγκαταστάσεις αποθήκευσης, και οι έμποροι να αποθηκεύουν περισσότερα τρόφιμα. Έτσι, εκπληρώνοντας το δόγμα του «αόρατου χεριού», ο κερδοσκόπος, με την κερδοσκοπική του δραστηριότητα, προκαλεί την αποθήκευση περισσότερων τροφίμων κατά τη διάρκεια ετών αφθονίας από ότι θα γινόταν διαφορετικά, μειώνοντας έτσι τα αποτελέσματα των επόμενων δύσκολων ετών .

Ωστόσο, θα διατυπωθούν αντιρρήσεις ότι αυτές οι καλές συνέπειες θα προκύψουν μόνο αν ο κερδοσκόπος είναι σωστός στην εκτίμησή του για τις μελλοντικές συνθήκες. Τι γίνεται αν κάνει λάθος; Τι γίνεται εάν προβλέψει χρόνια αφθονίας – και με την πώληση αγαθών, ενθαρρύνει τους άλλους να πράξουν το ίδιο – και ακολουθήσουν δύσκολα χρόνια; Σε αυτή την περίπτωση, δεν θα ήταν υπεύθυνος για την αύξηση της σοβαρότητας του λιμού;

Ναι. Αν ο κερδοσκόπος είναι λάθος, θα είναι υπεύθυνος για μια μεγάλη ζημιά. Αλλά υπάρχουν ισχυρές δυνάμεις που τείνουν να εξαλείφουν τους ανίκανους κερδοσκόπους. Έτσι, ο κίνδυνος που αντιπροσωπεύουν και η βλάβη που κάνουν είναι περισσότερο θεωρητικές παρά πραγματικές. Ο κερδοσκόπος που κάνει λάθος υποθέσεις θα υποστεί σοβαρές οικονομικές ζημίες. Το να πουλήσει ακριβά ενώ έχει αγοράσει ακριβά μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένη κατεύθυνση της οικονομίας, αλλά σίγουρα δημιουργεί όλεθρο στην τσέπη του κερδοσκόπου.

Ο κερδοσκόπος δεν είναι πάντα τέλειος

Δεν μπορεί να αναμένεται ότι ένας κερδοσκόπος θα έχει ένα τέλειο ιστορικό πρόβλεψης, αλλά, αν ο κερδοσκόπος υποθέτει λάθος πιο συχνά από όσο πρέπει, θα τείνει να χάσει το απόθεμα κεφαλαίου του. Έτσι δεν θα παραμείνει σε θέση να αυξάνει τα δεινά των λιμών από τα λάθη του. Η ίδια δραστηριότητα που βλάπτει το κοινό βλάπτει αυτόματα τον κερδοσκόπο και έτσι τον εμποδίζει να συνεχίσει αυτές τις δραστηριότητες. Επομένως, σε κάθε δεδομένη στιγμή, οι υπάρχοντες κερδοσκόποι είναι πιθανό να είναι πράγματι πολύ αποτελεσματικοί και επομένως ευεργετικοί για την οικονομία.

Τι θα έκανε η κυβέρνηση;

Αντιπαραθέστε αυτό με τη δραστηριότητα των κυβερνητικών υπηρεσιών, όταν αναλαμβάνουν το καθήκον του κερδοσκόπου να σταθεροποιήσει την αγορά τροφίμων. Προσπαθούν επίσης να ορίσουν μια λεπτή γραμμή μεταξύ της αποθήκευσης πολύ λίγου φαγητού και της αποθήκευσης μεγάλης ποσότητας. Αλλά αν κάνει λάθος, δεν υπάρχει διαδικασία αξιολόγησης. Ο μισθός ενός κυβερνητικού υπαλλήλου δεν αυξάνεται και μειώνεται με την επιτυχία των κερδοσκοπικών του επιχειρήσεων. Δεδομένου ότι δεν είναι δικά του τα χρήματα που θα κερδιστούν ή θα χαθούν, η φροντίδα με την οποία οι γραφειοκράτες αναμένεται να υλοποιήσουν τις εικασίες τους αφήνει πολλά παράπονα. Δεν υπάρχει αυτόματη, συνεχής καθημερινή βελτίωση στην ακρίβεια των γραφειοκρατών, όπως υπάρχει για τους ιδιωτικούς κερδοσκόπους.

Η συχνά αναφερόμενη αντίρρηση παραμένει ότι ο κερδοσκόπος προκαλεί αύξηση των τιμών των τροφίμων. Εάν όμως μελετηθεί προσεκτικά η δραστηριότητά του, θα διαπιστωθεί ότι το συνολικό αποτέλεσμα είναι μάλλον η σταθεροποίηση των τιμών.

Ο ρόλος των τιμών

Σε περιόδους αφθονίας, όταν οι τιμές των τροφίμων είναι ασυνήθιστα χαμηλές, ο κερδοσκόπος αγοράζει. Βγάζει μερικά από τα τρόφιμα εκτός αγοράς, προκαλώντας έτσι αύξηση των τιμών. Στα φτωχά χρόνια που ακολουθούν, αυτά τα αποθηκευμένα τρόφιμα διατίθενται στην αγορά, προκαλώντας έτσι πτώση των τιμών. Φυσικά, τα τρόφιμα θα είναι ακριβά κατά τη διάρκεια ενός λιμού, και ο κερδοσκόπος θα τα πουλήσει για περισσότερο από την αρχική τους τιμή αγοράς. Αλλά το φαγητό δεν θα είναι τόσο ακριβό όσο θα ήταν χωρίς τη δραστηριότητά του. (Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι ο κερδοσκόπος δεν προκαλεί ο ίδιος έλλειψη τροφίμων. Αυτό είναι συνήθως αποτέλεσμα αποτυχιών στις καλλιέργειες και άλλων φυσικών ή ανθρωπογενών καταστροφών).

Η επίδραση του κερδοσκόπου στις τιμές των τροφίμων είναι να τις εξισορροπήσει. Σε εποχές αφθονίας, όταν οι τιμές των τροφίμων είναι χαμηλές, ο κερδοσκόπος αγοράζοντας και αποθηκεύοντας τρόφιμα τις προκαλεί να αυξηθούν. Σε περιόδους πείνας, όταν οι τιμές των τροφίμων είναι υψηλές, ο κερδοσκόπος πωλεί και προκαλεί πτώση των τιμών 2. Η επίδραση σε αυτόν είναι να επιτύχει κέρδη. Αυτό δεν είναι ανήθικο. Αντιθέτως, ο κερδοσκόπος εκτελεί μια πολύτιμη υπηρεσία.

Tιμή και δόξα στους κερδοσκόπους

Ωστόσο, αντί να τιμούν τον κερδοσκόπο, οι δημαγωγοί και οι οπαδοί τους τον κακολογούν. Αλλά η απαγόρευση της κερδοσκοπίας σε τρόφιμα έχει την ίδια επίδραση στην κοινωνία, όπως το να εμποδίζεις τους σκίουρους να αποθηκεύουν ξηρούς καρπούς για το χειμώνα – οδηγεί σε λιμοκτονία.

***

*Τα κείμενα είναι προσαρμογές άρθρων που δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο του Walter Block «Defending the Undefendable» (1976), όπου πραγματεύεται παρόμοιες περιπτώσεις κοινωνικά κατακριτέων δραστηριοτήτων, ισχυριζόμενος ότι παρέχουν όφελος χωρίς να θυματοποιούν κανέναν.

**Ο Walter Block είναι Αμερικανός οικονομολόγος της Αυστριακής Σχολής και θεωρητικός του λιμπερταριανισμού και του αναρχοκαπιταλισμού. Καθηγητής στο πανεπιστήμιο Loyola της νέας Ορλεάνης και επίτιμος συνεργάτης του Mises Institute.

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

 

  1. Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (New York: Random House, 1973), σελ. 243, παράφρ.
  2. Οι χαμηλές τιμές επίσης τείνουν να δημιουργούν και μία αίσθηση επάρκειας. Υποθέτει ο καταναλωτής, ότι, επειδή είναι κάτι φτηνό, είναι και διαθέσιμο σε μεγάλες ποσότητες. Αυτό ενδεχομένως να οδηγήσει σε μη οικονομική χρήση των προϊόντων ειδικά τώρα, που λόγω ανάγκης, θα έπρεπε η χρήση τους να είναι φειδωλή. Οι υψηλές τιμές των προϊόντων σε περίοδο καταστροφής πρώτον, βοηθάνε στο να εξασφαλίζεται διαθεσιμότητα. Δεύτερον, στο να δίνονται κίνητρα για συγκρατημένη χρήση. Οι καταναλωτές είναι αναγκασμένοι να αγοράζουν όσο πραγματικά χρειάζονται και όχι παραπάνω. Είναι επίσης αναγκασμένοι να χρησιμοποιούν συνετά τους πόρους τους, διότι είναι πλέον πολύτιμοι και ακριβοί.