Ευθανασία, αυτοκτονία και φιλελευθερισμός

0
334
Ευθανασία

Το δικαίωμα λοιπόν στη ζωή αλλά και στον θάνατο προκύπτει από την ιδιότητα του ατόμου ως ιδιοκτήτη του σώματός του. Έτσι ένα άτομο έχει κάθε δικαίωμα να αυτοκτονήσει ή να δεχθεί ευθανασία εφόσον το επιθυμεί

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Στην φιλελεύθερη και λιμπερταριανή δεοντολογία το άτομο, εκ φύσεως, είναι απόλυτος ιδιοκτήτης του σώματος του ως ο πρώτος χρήστης του, τρόπος του λέγειν. Υπό αυτή την έννοια, εφόσον έχει ιδιοκτησιακά δικαιώματα στο σώμα του, θα ήταν άτοπο να μην τα επεκτείνουμε και σε όλα τα ζωτικά του όργανα, στην καρδιά του, στους πνεύμονες, στα χέρια και πάει λέγοντας. Ας ερευνήσουμε από την ίδια αφετηρία και το δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο: έχει το δικαίωμα το άτομο να αφαιρέσει μόνο του τη ζωή του (αυτοκτονία) ή με βοήθεια (ευθανασία);

Αυτοκτονία και ευθανασία

Εάν ένα άτομο έχει δικαίωμα στη ζωή, έχει το ίδιο δικαίωμα και στο θάνατο; Κάποιος εδώ θα μπορούσε να διαφωνήσει. Η ζωή, σύμφωνα με τους κριτικούς, δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ιδιοκτησίας, ήτοι δεν μπορεί να έχει κάποιος τίτλο ιδιοκτησίας σε κάτι που αποτελεί μία αφηρημένη έννοια. Τι ακριβώς είναι η ζωή; Πρέπει να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι με το τι εννοούμε με τον όρο «ζωή» λοιπόν.

Για να λύσουμε το παραπάνω παράδοξο θα ξεκινήσουμε από αυτό που ισχυριστήκαμε παραπάνω περί ιδιοκτησίας του σώματος καθώς και οποιουδήποτε μέρους του από το άτομο. Έτσι λοιπόν μπορούμε να συγκεκριμενοποιήσουμε τον ορισμό της ζωής κάπως έτσι: η ζωή αφορά την λειτουργία των ζωτικών οργάνων του ατόμου. Έτσι λοιπόν, το δικαίωμα στη ζωή δεν αφορά τίποτα παραπάνω από την λειτουργία του σώματος ούτως, ώστε να μην χαρακτηριστεί, σύμφωνα με την ιατρική ως «νεκρό». Συνεπώς, εφόσον το άτομο έχει δικαίωμα στο σώμα του και στα όργανά του, έχει δικαίωμα να τα διατηρήσει σε λειτουργία, δηλαδή, να κρατηθεί στη ζωή.

Αντίστροφα, εφόσον το άτομο έχει ιδιοκτησιακά δικαιώματα επί του σώματος και των οργάνων του, τότε, σύμφωνα με το αναλυτικό περιεχόμενο της ιδιοκτησίας, μπορεί να τα απορρίψει ή και να τα καταστρέψει, ήτοι δηλαδή να καταστήσει τον εαυτό του, σύμφωνα με την ιατρική, «νεκρό». Το δικαίωμα λοιπόν στη ζωή αλλά και στον θάνατο προκύπτει από την ιδιότητα του ατόμου ως ιδιοκτήτη του σώματός του. Έτσι ένα άτομο έχει κάθε δικαίωμα να αυτοκτονήσει ή να δεχθεί ευθανασία εφόσον το επιθυμεί.

Δικλείδες

Τώρα, πρέπει να διερευνήσουμε, βάσει του δικαιώματος του ατόμου στην αυτοκτονία και την ευθανασία, ποια είναι τα δικαιώματα τρίτων, όταν έρχονται αντιμέτωπα με άτομα που επιθυμούν να βάλουν τέλος στη ζωή τους.

Αυτοκτονία

Το δικαίωμα του ατόμου στην αυτοκτονία είναι αρνητικό δικαίωμα, ήτοι κάποιος δεν δικαιολογείται να ασκήσει επιθετική βία για να σταματήσει μία πράξη αυτοκτονίας. Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι βλέπουμε ένα άτομο να στέκεται στην άκρη μίας γέφυρας σκεπτόμενα να πηδήξει στον θάνατό του. Τι μας επιτρέπεται να κάνουμε δεοντολογικά εκείνη στη στιγμή; Σίγουρα μπορούμε να προσπαθήσουμε να συζητήσουμε με το άτομο αυτό, να το πείσουμε ότι ο θάνατος δεν είναι λύση, ότι η ζωή είναι όμορφη κοκ. Μπορούμε να καλέσουμε την αστυνομία με εμπειρογνώμονες, ώστε εκείνοι να μπορέσουν να πείσουν το άτομο, ή αν ο δρόμος έχει ιδιοκτήτη, να καλέσουμε τον ιδιοκτήτη και να σταματήσει ο ίδιος το άτομο από το να πηδήξει εφόσον βρίσκεται στην ιδιοκτησία του και μπορεί οι κανόνες της να απαγορεύουν τις αυτοκτονικές απόπειρες (περίεργο, αλλά δεν έχει σημασία, οι ιδιοκτησιακοί κανόνες δίνουν δικαίωμα στον ιδιοκτήτη να σταματήσει την ενέργεια αυτή, λέγοντας στον υποψήφιο αυτόχειρα ότι μπορεί να πάει να αυτοκτονήσει κάπου αλλού).

Αυτό που δεν μας επιτρέπεται είναι να ασκήσουμε βία στο άτομο αυτό για να το σώσουμε. Εφόσον το άτομο είναι ιδιοκτήτης του σώματός του, τότε τα όρια του σώματός του είναι και τα δικά μας φυσικά όρια όσον αφορά την επαφή μαζί του. Εάν πραγματοποιήσουμε την επίθεση, το άτομο έχει δικαίωμα να αμυνθεί ή να μας μηνύσει εκ των υστέρων, παρόλο που οι προθέσεις μας ήταν αγνές και φιλανθρωπικές, ως παραβάτες της Αρχής μη Επίθεσης.

Υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις βέβαια όσον αφορά την άσκηση βίας για τη διάσωση τέτοιων ατόμων. Ψυχολόγοι συνήθως έρχονται σε σύμβαση με τους πελάτες τους, όπου αναφέρεται ρητά ότι δίνουν οι δεύτεροι δικαιοδοσία στους πρώτους να επέμβουν σε περιπτώσεις απόπειρας αυτοκτονίας. Νοσοκομεία, ειδικές συμβουλευτικές οργανώσεις και ιδρύματα μπορούν να προστατευτούν από την κατηγορία για επίθεση με τον ίδιο τρόπο, υπάγοντας τέτοια άτομα σε συμβόλαια και ρήτρες ως προς την απόπειρα αυτοκτονίας. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις, όπου κάποιος βρίσκει για παράδειγμα έναν αυτόχειρα ετοιμοθάνατο (ας πούμε από χρήση χαπιών), αλλά μην ξέροντας αν ήθελε να αυτοκτονήσει, του προκαλεί εμετό και τον σώζει. Εκεί, λόγω άγνοιας δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί επίθεση, δεν ήξερε τις προθέσεις, μπορεί να ήταν ατύχημα, έδρασε ενστικτωδώς, επομένως είναι αθώος λόγω μη γνώσης των περιστάσεων.

Ευθανασία

Έχοντας το δικαίωμα στην ευθανασία, το άτομο μπορεί να ζητήσει από τον οποιονδήποτε να του χορηγήσει αυτό που επιθυμεί, δηλαδή την εκάστοτε ουσία που θα επιφέρει τον θάνατο με πιο ανθρώπινο τρόπο. Η αυτοκτησία όμως του ατόμου σταματά εκεί όπου αρχίζει η αυτοκτησία του άλλου. Ένας άνθρωπος που επιθυμεί θανατωθεί με ευθανασία, δεν επιτρέπεται να εξαναγκάσει ένα άλλο άτομο να τον βοηθήσει, εφόσον αυτό δεν επιθυμεί να το πράξει. Αν για παράδειγμα ένας γιατρός έχει ανάλογα θρησκευτικά πιστεύω, ή απλά, για δικούς του λόγους αρνηθεί, τότε το άτομο θα πρέπει να αναζητήσει την υπηρεσία από κάποιον άλλον. Το δικαίωμα στο θάνατο του ατόμου δεν καταστρατηγεί και το δικαίωμα άρνησης του γιατρού. Και τα δύο δικαιώματα «τρέχουν» παράλληλα και το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και την αυτοκτησία επιτρέπει και στους δύο να απεμπλακούν από αυτή τη σχέση που δεν οδηγεί πουθενά.

Εξαιρέσεις υπάρχουν και εδώ προφανώς. Αν ο γιατρός εργάζεται ως υπάλληλος σε κάποιο κέντρο ευθανασίας για παράδειγμα, όπου, με συμβόλαιο, έχει συμφωνήσει να παρέχει την υπηρεσία, τότε δεν μπορεί να αρνηθεί εφόσον δεν έχει ρητή εντολή από τον εργοδότη του ή τον ιδιοκτήτη του κέντρου.

«Παρελκόμενα»

Η ανάλυση που κάνουμε στο συγκεκριμένο άρθρο είναι δεοντολογική, ήτοι τι δικαιώματα έχουν τα άτομα σε κάθε περίπτωση ξεκινώντας από το αξίωμα της αυτοκτησίας, δηλαδή της ιδιοκτησίας του σώματός μας. Εδώ υπάρχει η συνεπειοκρατική κριτική που αναφέρει πώς, εφόσον δεχτούμε ως απόλυτο το δικαίωμα στον θάνατο, σε μία τέτοια κοινωνία, πολλοί φόνοι θα πραγματοποιούνταν με την πρόφαση της ευθανασίας ή της αυτοκτονίας κοκ. Αν και δεν κάνουμε συνεπειοκρατική ανάλυση, ας δώσουμε μερικές σύντομες απαντήσεις.

Πρώτον, και τώρα έχουμε φόνους που αρχικά φαίνονταν ως αυτοκτονίες αλλά, εν τέλει, αποδείχθηκαν δολοφονίες. Άρα, έχουμε εμπειρικά παραδείγματα όπου αυτό το θέμα λύνεται με παρέμβαση των αρχών, ερευνητών και άλλων σωματείων.

Όσον αφορά την ευθανασία, κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι θα πρέπει να απαγορεύεται, εκτός και αν δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το άτομο χαίρει άκρας ψυχικής υγείας, δηλαδή η απόφασή του είναι ορθολογική και όχι αποτέλεσμα ψυχολογικών παραγόντων που επηρεάζουν την κρίση του. Δύο ενστάσεις εδώ: πρώτον, εφόσον το δικαίωμα στην άρνηση της ευθανασίας υπάρχει, τότε, αν διαπιστωθεί κάτι τέτοιο, ένα κέντρο, ένας γιατρός, μπορούν να αρνηθούν αν θέλουν την υπηρεσία και να προτείνουν στο άτομο να απευθυνθεί σε κάποιον ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Δεύτερον, η επιστήμη, μπορεί μεν να διατυπώνει περιγραφικά πορίσματα όσον αφορά την κατάσταση ενός ατόμου, αλλά δεν μπορεί να διατυπώσει δεοντολογικούς κανόνες, δηλαδή ποια είναι τα δικαιώματα του ατόμου ανά πάσα στιγμή. Η βιοηθική είναι καθαρά ωφελιμιστική ως προς αυτό, η προαγωγή της ζωής είναι ο σκοπός της, άρα θα βάλει πολλές δικλείδες ασφαλείας σε τέτοια ζητήματα. Δεν μπορεί να απαντήσει στα ερωτήματα που θέτουμε εμείς εδώ όμως, δηλαδή αν έχει δικαίωμα το άτομο να αφαιρέσει τη ζωή του. Αυτό το δικαίωμα θα πρέπει να εξαχθεί φιλοσοφικά, η επιστήμη μπορεί απλά να ενημερώσει το άτομο για τις επιλογές του και τίποτα παραπάνω. Δεν μπορεί να εισέλθει στον τομέα της «δικαιωματιστικής» δεοντολογίας.

Ποιος αποφασίζει;

Η ευθανασία είναι ευαίσθητο θέμα και πρέπει τώρα να απαντήσουμε στο ποιος θα αποφασίσει για το πότε θα γίνει. Η προφανής απάντηση είναι ότι τελικός λήπτης της απόφασης θα είναι το άτομο και κανείς άλλος. Η διακοπή της μηχανικής υποστήριξης σε κλινικά νεκρούς ανθρώπους, θα πρέπει να επαφίεται στους κληρονόμους τους ή συγγενείς τους ή στους γιατρούς, αν ο ασθενής έχει δεχτεί την εκάστοτε πολιτική του νοσοκομείου στο οποίο περιθάλπτεται. Συμβόλαια και συμβατικές συμφωνίες λύνουν το θέμα αυτό χωρίς πολλές ηθικές προστριβές. Η εκ των προτέρων ενημέρωση των ασθενών και των συγγενών τους δίνει την επιλογή σε αυτούς να απορρίψουν ή να δεχτούν τις υπηρεσίες των εκάστοτε νοσοκομείων.

Όσον αφορά τώρα τα παιδιά, επειδή έχει γίνει ζήτημα σε χώρες όπως το Βέλγιο, παρόλο που αναγνωρίστηκε το δικαίωμα στην ευθανασία, δεν έχει γίνει ορθή επιλογή του φορέα της επιλογής. Αν ένα παιδί πάσχει από ανίατη ασθένεια, οι γιατροί μπορούν να προτείνουν την ευθανασία, αλλά ο τελικός λόγος πέφτει στους γονείς του παιδιού, εφόσον δεν μπορεί να αποφασίσει το ίδιο, και όχι στους γιατρούς. Όσο μεγαλύτερο το παιδί, τόσο πιο «αυτόκτητο» γίνεται, και εν τέλει θα μπορέσει να αποφασίσει και μόνο του. Η ηλικία εδώ είναι δύσκολο να καθοριστεί, εισερχόμαστε σε περίεργα μονοπάτια. Ένα παιδί μπορεί να επιδεικνύει εξαιρετική αυτοεπίγνωση στα 12 του χρόνια, ενώ άλλο παιδί στα 17 να μην το κάνει. Κατά τη γνώμη μου, οι γονείς, κηδεμόνες και φύλακες του παιδιού, θα πρέπει είτε να αναγνωρίσουν αυτοί το δικαίωμα στο παιδί να αποφασίσει ή να αποφασίσουν οι ίδιοι για αυτό. Οποιαδήποτε δράση άνευ συγκατάθεσης των γονιών ή του παιδιού (εφόσον του έχουν αναγνωρίσει οι γονείς του το δικαίωμα να αποφασίζει μόνο του), ισοδυναμεί με δολοφονία εκ προθέσεως.

Kλείνοντας 

Παρατηρείστε ότι δεν αναφερθήκαμε σε θρησκευτικά πιστεύω ή άλλες πολιτισμικές νόρμες όσον αφορά το θέμα. Αυτό έγινε σκοπίμως για έναν λόγο: δεν μας ενδιαφέρουν. Σαφώς, ανά περιοχές οι κοινωνικές πιέσεις, τα έθιμα και οι κυρίαρχες αξίες μπορούν να ωθούν τους ανθρώπους σε συγκεκριμένες επιλογές, αλλά αυτό δεν αφορά τον Λιμπερταριανισμό και τον Φιλελευθερισμό. Τα δικαιώματα είναι αναλλοίωτα και υπερβαίνουν τις θρησκευτικές και κοινωνικές επιλογές των ατόμων και αυτό είναι το ισχυρό χαρτί στη δεοντολογία μας, δεν υπάγεται δηλαδή στα γούστα και τις εμμονές πλειοψηφιών, αρχόντων ή του κράτους. Είναι καθαρά προϊόν λογικής-συμπερασματικής πορείας σκέψης από τα αρχικά μας αξιώματα.

Τέλος, να κλείσουμε με το εξής. Ο καθένας μας μπορεί να διαφωνεί με την αυτοκτονία και την ευθανασία ως πράξεις, αλλά πέραν αυτού δεν έχουμε δικαίωμα να παρέμβουμε στις ζωές των άλλων. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι απλά να ισχυριστούμε ότι, στη θέση αυτών των ατόμων, θα επιλέγαμε κάποιον διαφορετικό τρόπο δράσης. Ένας άνθρωπος μπορεί να επιλέξει να πεθάνει για να λήξει το βασανιστήριο που βιώνει. Το κυνήγι της ευτυχίας ή της λήξης της δυστυχίας θα πρέπει να είναι δική του υπόθεση και ευθύνη.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: