Ελευθερία: Το χαμένο ιδανικό

0
404
Ελευθερία

η Ελευθερία, ως ιδανικό, που στην πράξη κάνει αυτό που υπόσχεται, έχει άμεση σχέση με την επικέντρωση στο άτομο και τον εθελοντισμό.

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Με αφορμή την επέτειο της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης τέτοια μέρα εχθές τον Μάρτιο του 1821, θεωρώ ότι θα ήταν πρέπον να εξετάσουμε το περιεχόμενο του όρου «Ελευθερία» και την πορεία του από τότε έως σήμερα. Δε θα ασχοληθούμε με την επανάσταση καθεαυτή (εξάλλου αυτό το έχουν κάνει άλλοι καλύτερα καταρτισμένoι). Το άρθρο απλά εκφράζει προβληματισμούς σχετικά με το περιεχόμενο του όρου και το κατά πόσο αυτός έχει παραποιηθεί στην εποχή μας.

Δεν αρκεί μόνο ο αγώνας χρειάζονται και οι ορθές πεποιθήσεις

Είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ο αγώνας προς την ελευθερία δεν είναι από μόνος του απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξή της. Για παράδειγμα, δεν έχει πολλές φορές νόημα, εκ των υστέρων, ένα έθνος να αποσχιστεί από ένα κράτος, ώστε να καταλήξει υπό τον χειρότερο ίσως ζυγό κάποιου άλλου. Παρόλο που θεωρώ ότι κάθε Λιμπερταριανός θα έπρεπε να είναι υπέρ οποιασδήποτε απόσχισης για κάθε λόγο και δικαιολογία που μπορεί να εφεύρει, καλό θα ήταν να μπορούμε να εξετάσουμε, αν εν τέλει επιτεύχθηκε ο στόχος.

Φυσικά, κάθε ιδεολογία έχει δικό της ορισμό για την ελευθερία. Το ζητούμενο είναι βέβαια να δείξουμε, αν η πορεία προς την επίτευξή της όντως καταφέρνει αυτό που έχει ως τελικό σκοπό. Πολύ όμορφο παράδειγμα μίας τέτοιας ιδεολογίας είναι ο Μαρξισμός. Κατά τους Μαρξιστές, ελευθερία είναι το δικαίωμα της αυτοπραγμάτωσης του ατόμου μέσα από μία κοινωνία, η οποία παρέχει τα εφόδια για την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού. Η ελευθερία αυτή μπορεί να αποκτηθεί και να επιτευχθεί μόνο μέσα και μέσω της κοινωνίας. Οι Μαρξιστές θεωρούν τους καπιταλιστές (την μπουρζουαζία ή την αστική τάξη) ως αποδέκτη περισσότερων ελευθεριών από αυτούς που δεν έχουν μέσα παραγωγής (προλετάριοι).

Κι όμως, κάθε Μαρξιστική απόπειρα, δεδομένων των οικονομικών και λογικών σφαλμάτων που διέπουν την ιδεολογία, καταλήγει συνεχώς σε απολυταρχικά καθεστώτα. Είναι μόλις το σύστημα αρχίσει να καταρρέει, όπου και σφίγγει, θα λέγαμε, ο κλοιός γύρω από τις ατομικές ελευθερίες. Ο σοσιαλισμός είναι δουλεία ανεξάρτητα από τις προθέσεις που διατείνεται, ήτοι την απελευθέρωση του ανθρώπου από τη δυναστεία της αστικής τάξης.

Το παράδειγμα της Ελλάδας

Η Ελλάδα, στη σύγχρονη ιστορία της, έχει πολεμήσει τουλάχιστον δύο απελευθερωτικούς αγώνες. Προφανώς, ο πρώτος αφορά την Επανάσταση του 1821 και ο δεύτερος την αντίσταση ενάντια στις δυνάμεις του άξονα την περίοδο 1941-1945. Αν υπολογίσουμε και τον Εμφύλιο, έχουμε στην ουσία μία χώρα όπου, κατά τη διάρκεια αυτών των 120 χρόνων, βρισκόταν συνεχώς σε εσωτερική ταραχή. Σε αυτό το άρθρο δε θα καθίσουμε να αναλύσουμε όλες τις συνθήκες που συνέβαλαν στην διαμόρφωση των δυναμικών που καθόρισαν τα γεγονότα. Θα εξετάσουμε το θέμα εκ του αποτελέσματος.

Κρίνοντας εκ της παρούσης κατάστασης της χώρας (δε θα κάνω λόγο για κράτος ή έθνος), μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κάτι «πήγε στραβά» στο ενδιάμεσο. Η πάλη των αφηγημάτων μάλλον έγειρε προς τη λάθος μεριά. Διότι, αν το καλοσκεφτεί κανείς, στην ουσία αυτό συνεχώς διαδραματίζεται σε μία πολιτική σκηνή. Το ένα αφήγημα επικρατεί του άλλου και νικητήριο προκύπτει το πιο δημοφιλές. Βάσει αυτού εκλέγονται τα εκάστοτε κόμματα που το αντιπροσωπεύουν και ακολουθούν πολιτικές, οι οποίες, κατά τη γνώμη τους, οδηγούν στην υλοποίηση του οράματος που προβάλει το εκάστοτε αφήγημα.

Ο διαχωρισμός σε «δεξιά» και «αριστερά» είναι μία πλάνη

Για μεγάλο χρονικό, τα δύο μεγάλα κόμματα εναλλάσσονταν στην εξουσία. Η πλειοψηφία έβλεπε αυτή την εναλλαγή ως μία πάλη μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Φυσικά, για τους «πραγματικούς» αριστερούς, το πράσινο κόμμα δεν είναι «πραγματική αριστερά», αλλά ποιος είναι «πραγματικός» σε οτιδήποτε; Αυτή η πάλη μεταξύ δύο αφηγημάτων αποτελεί και μία πλάνη. Δεν είχαμε ποτέ πάλη μεταξύ δεξιάς και αριστεράς, αλλά μία εναλλαγή διαφορετικών μορφών κολεκτιβισμού. Οι φόροι αυξήθηκαν, το ίδιο και οι κρατικές δαπάνες. Η αναδιανομή διογκώθηκε και οι χρηματοπιστωτικές επεκτάσεις οδήγησαν την οικονομία σε μία εκτεταμένη αποβιομηχάνιση. Δεν είναι τυχαίο, το ότι σήμερα η πλειοψηφία των επιχειρήσεων της χώρας αποτελούνται από «σύντομες» γραμμές παραγωγής (δηλαδή παραγωγικών διαδικασιών που εκτείνονται πολύ λίγο στο χρόνο). Εστίαση, φαγητό και φυσικά πλήθος επιδοτούμενων start-up επιχειρήσεων.

Κρίση αξιώσεων και όχι αξιών

Η Ελληνική κοινωνία έχει πάθει, θα λέγαμε (παρά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα σχετικά πρόσφατων μελετών όπου δείχνουν μία οριακή τάση προς τον φιλελευθερισμό), μία κρίση θετικο-δικαιωματισμού, δηλαδή κρίση αξιώσεων. Τι εννοώ με αυτό; Εννοώ ακριβώς το γεγονός ότι κάθε πολίτης έχει και θετικές αξιώσεις από τον άλλο. Με άλλα λόγια, κάθε πολίτης θεωρεί ότι μέρος του εισοδήματος άλλων ανήκει σε αυτόν και αντιστρόφως. Όταν τα εισοδήματα μειώνονται, λόγω των οικονομικών δυναμικών που αναπτύσσονται υπό βαριά αναδιανεμητική πολιτική, αρχίζει θα λέγαμε και μία εσωτερική κοινωνική κρίση. Οι αξιώσεις οδηγούν και σε μεγαλύτερη ατομική πίεση. Κεφάλαια φεύγουν από τη χώρα και επενδύσεις μειώνονται. Η ανεργία αυξάνεται και η κοινωνικές της επιπτώσεις αρχίζουν να διαφαίνονται. Οι άνθρωποι, εν μέσω συνεχώς αυξανόμενης φορολογίας, βλέπουν τα εναπομείναντα εισοδήματά τους να μειώνονται. Η λογική κρίση παραγκωνίζεται και ακραίες, βίαιες ιδεολογίες αρχίζουν πλέον να φαίνονται ελκυστικές.

Το μίσος προς συγκεκριμένες ομάδες που θεωρούνται υπεύθυνες εξολοκλήρου για όλα αυξάνεται και συνεπώς επωμίζονται και την ευθύνη για όλα τα δεινά. Επιθετικές ενέργειες εναντίον τους γίνονται καθημερινό φαινόμενο, τόσο καθημερινό, που η κοινή γνώμη αρχίζει και «μουδιάζει». Άλλες ομάδες, με διαφορετικό κολεκτιβιστικό περιεχόμενο θεωρούν τους διαφωνούντες με το δικό τους συγκεντρωτικό μοντέλο εχθρούς ή φασίστες. Επιτίθενται αδιακρίτως στην ατομική ακεραιότητα και ιδιοκτησία ανθρώπων, που τις περισσότερες φορές απλά θέλουν να αφεθούν στην ησυχία τους.

Που έχουμε κάνει λάθος;

Εν μέσω όλων αυτών, πρέπει κάποιος να αναρωτηθεί. Τι κάναμε λάθος; Γιατί τίποτα από όλα αυτά δε φαίνεται να δουλεύει; Η απάντηση είναι θεωρώ απλή, αλλά ταυτόχρονα δύσκολα αποδεκτή. Ο κολλεκτιβισμός δε δουλεύει. Υπάρχει ένα οριακό σημείο, μία νοητή γραμμή, όπου το άτομο δεν είναι πρόθυμο να θυσιάζει κάτι παραπάνω από τον κόπο του για άλλους. Και επειδή το κράτος, εκ φύσεως, λόγω των οικονομικών και ιδεολογικών του κινήτρων, δεν μπορεί παρά να διογκώνεται και να ζητά μεγαλύτερες συνεχώς θυσίες, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος θυσιών-αποτυχίας-περισσότερων θυσιών, που εν τέλει θα κάνουν το άτομο να γονατίσει.

Και όταν τα άτομα, το ένα μετά το άλλο αρχίζουν και απελπίζονται, το ίδιο κατ’ επέκταση θα πάθει και η κοινωνία ως το άθροισμα όλων των ατομικών δράσεων. Το βασικό λάθος λοιπόν που έχουμε διαπράξει, είναι να θεωρούμε ότι η ελευθερία είναι προϊόν κολεκτιβιστικής, συλλογικής δράσης με την έννοια της επιβολής αξιώσεων ανάμεσα στους πολίτες. Είναι η συνταγή αυτή που εγγυάται συνεχώς την κοινωνική σύγκρουση. Αν το καλοσκεφτούμε, κατά κάποιον τρόπο, ο ένας πολίτης είναι έως έναν βαθμό υπόδουλος στον άλλον.

Ατομικισμός και εθελοντισμός, οι ξεχασμένες αξίες

Ο ατομικισμός είναι λέξη ταμπού και θεωρείται και πηγή όλων των δεινών. Μπορεί. Αλλά ζούμε σε ένα μεικτό οικονομικό σύστημα όπου ο ατομικισμός κάποιων μπορεί να τυγχάνει επιδότησης από χρήματα άλλων. Και φυσικά, όταν η προσπάθεια αυτού του επιδοτούμενου αποτύχει, τότε η χασούρα του κοινωνικοποιείται. Αυτό που περιγράφω είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα: ιδιωτικά κέρδη, κοινωνικοποιημένες ζημίες. Μία πλήρως ατομικιστική κοινωνία δεν είναι μονομερής. Το άτομο που αποτυγχάνει, αναγκάζεται να επωμιστεί το κόστος των επιλογών του. Δεν το επωμίζονται οι άλλοι. Ο ατομικισμός αυτού του είδους στην Ελλάδα είναι πραγματικά σχεδόν νεκρός.

Μαζί με τον ατομικισμό ακολουθεί και ο εθελοντισμός. Όταν το άτομο είναι το επίκεντρο μίας οικονομίας και κοινωνίας, η δράση του είναι ελεύθερη άρα και εθελοντική, μη εξαναγκασμένη. Εφόσον το γνωρίζει αυτό, τότε, οποιαδήποτε αποτυχία του δε θα αποδοθεί στην «άρρωστη» κοινωνία (σφάλμα που κάνουν όλοι εκείνοι οι πλανεμένοι που θεωρούν ότι η κοινωνία είναι η αιτία διαστρέβλωσης των αξιών των ατόμων) αλλά στον ίδιο του τον εαυτό. Εφόσον, η ποιότητα των προσπαθειών του (αποκλείοντας τον παράγοντα «τύχη») είναι εν τέλει και αυτή που θα του επιφέρει επιτυχία ή όχι, τότε δεν έχει καμία δικαιολογία, ούτε αυτός, ούτε και εμείς να κάνουμε λόγο για «άσπλαχνη» και «σκληρή» κοινωνία.

Ελευθερία σημαίνει ατομικισμός και εθελοντισμός

Εάν η παραπάνω ανάλυση είναι σωστή, τότε η Ελευθερία, ως ιδανικό που στην πράξη κάνει αυτό που υπόσχεται, έχει άμεση σχέση με την επικέντρωση στο άτομο και τον εθελοντισμό. Η κοινωνία μας διέπεται από μία νοοτροπία, η οποία έχει κανονικοποιήσει τον εξαναγκασμό ως ένα «απαραίτητο κακό» της πραγματικότητας. Αλλά ένα «απαραίτητο κακό» υπονοεί ότι το κακό είναι και απαραίτητο. Δεν είναι. Η εξυγίανση των κοινωνικών και οικονομικών ταραχών θα γίνει μόνο αν, στον αγώνα μας για ελευθερία, υιοθετήσουμε ατομικιστικές, εθελοντιστικές και φιλελεύθερες αρχές και αξιώματα. Tα δεσμά του κολεκτιβισμού πρέπει κάποια στιγμή να σπάσουν. Η ελευθερία αφορά την ελευθερία από το κράτος και από όλα αυτά που μας κρατάνε πίσω.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: