Η αγάπη και μόνο δεν αρκεί

0
237
Αγάπη
Εθελόντρια εκπαιδευτικός σε σχολείο της Ινδίας

Η αγάπη μπορεί να προσφέρει συνεργασία σε πολύπλοκα πράγματα μεταξύ πολύ μικρών ομάδων ανθρώπων, όπως οι οικογένειες. Αλλά για έναν περίπλοκο σκοπό που περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό ανθρώπων που παράγουν ένα βιβλίο, για παράδειγμα – η αγάπη δεν θα λειτουργήσει

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Μία γνωστή ένσταση ενάντια στον καπιταλισμό και την ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής είναι ότι βασίζεται στον εγωισμό. Οι περισσότεροι ορίζουν τον εγωισμό ως μία στάση ζωής, όπου το μόνο ενδιαφέρον μας είναι ο εαυτός μας και το καλό των συνανθρώπων μας έρχεται σε δεύτερη μοίρα.

Αυτή η δήλωση όμως είναι λάθος. Το επιχείρημα υπέρ της ιδιωτικής ιδιοκτησίας είναι ότι οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς στόχους ως άτομα που επιθυμούν να εκπληρώσουν. Η ιδιωτική ιδιοκτησία στην ουσία βοηθά στην ελαχιστοποίηση των συγκρούσεων καθώς οι πόροι είναι πεπερασμένοι και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ώστε να καλύψουν όλες και ταυτόχρονα τις ανάγκες των ανθρώπων. Κάθε άνθρωπος είναι εγωιστής μόνο ως προς τον βαθμό που έχει μία δική του άποψη για το ποια μέσα θα χρησιμοποιήσει για ποιους σκοπούς. Ο εγωισμός του στην ουσία αφορά την υποκειμενική του θέαση του τι είναι «καλό».

Αυτή η ένσταση είναι επίσης εσφαλμένη καθώς υπονοεί ψευτοδιλήμματα. Υπάρχουν μόνο τρεις τρόποι για να καταφέρει ένας άνθρωπος να πραγματοποιήσει ή να βοηθήσει στην πραγματοποίηση των επιθυμιών κάποιου άλλου: η αγάπη, το εμπόριο και ο εξαναγκασμός.

Αγάπη

Με την αγάπη εννοώ τον ορισμό του σκοπού σου ως σκοπού μου. Εκείνοι που με αγαπούν, μου εύχονται να καταφέρω αυτό που θέλω (εκτός από εκείνους που πιστεύουν ότι είμαι πολύ ηλίθιος για να ξέρω τι είναι καλό για μένα). Γι’ αυτό με βοηθούν εθελοντικά, «ανιδιοτελώς». Η αγάπη είναι πολύ στενή έννοια. Μπορεί επίσης να μοιραστείτε τη φιλοδοξία μου όχι επειδή είναι δική μου, αλλά επειδή το υπόβαθρο που την διαμορφώνει είναι κοινό και στους δύο μας. Ίσως έρθετε ως εθελοντές για να εργαστείτε στην πολιτική μου εκστρατεία, όχι επειδή με αγαπάτε, αλλά επειδή νομίζετε ότι θα ήταν καλό να εκλεχθώ. Φυσικά, ίσως μοιραζόμαστε κοινούς σκοπούς για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Ίσως νομίζετε ότι είμαι ακριβώς αυτό που χρειαζόταν η χώρα και εσείς, ότι ήμουν ακριβώς αυτό που η χώρα άξιζε.

Εμπόριο

Ο δεύτερος τρόπος συνεργασίας είναι το εμπόριο. Συμφωνώ να σας βοηθήσω να επιτύχετε τον σκοπό σας, αρκεί μόνο να με βοηθήσετε να επιτύχω τον δικό μου. Αγοράζετε την υπηρεσία που σας προσφέρω και σε αντάλλαγμα μου δίνετε χρήμα ή άλλη υπηρεσία, τα οποία μπορώ να χρησιμοποιήσω για να επιτύχω αυτό που θέλω.

Εξαναγκασμός

Τρίτος τρόπος συνεργασίας (ας μου επιτραπεί η παράδοξη χρήση εδώ του όρου) είναι ο εξαναγκασμός. Θα κάνετε αυτό που θέλω εγώ, ειδάλλως θα σας χτυπήσω, θα σας τιμωρήσω ή θα σας πυροβολήσω.

Η αγάπη δεν είναι αρκετή

Η αγάπη – γενικότερα να μοιραζόμαστε τον ίδιο σκοπό – λειτουργεί καλά, αλλά μόνο για ένα περιορισμένο φάσμα δραστηριοτήτων. Είναι δύσκολο να γνωρίζεις πολλούς ανθρώπους αρκετά καλά για να τους αγαπάς. Η αγάπη μπορεί να προσφέρει συνεργασία σε πολύπλοκα πράγματα μεταξύ πολύ μικρών ομάδων ανθρώπων, όπως οι οικογένειες. Λειτουργεί επίσης μεταξύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων για πολύ απλά προβλήματα, τόσο απλά που πολλοί διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να συμφωνήσουν τελείως ως προς τη λύση τους. Αλλά για έναν περίπλοκο σκοπό που περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό ανθρώπων που παράγουν ένα βιβλίο, για παράδειγμα, η αγάπη δεν θα λειτουργήσει.

Δεν μπορώ να περιμένω όλους τους ανθρώπους των οποίων η συνεργασία χρειάζεται – τυπογράφοι, συντάκτες, ιδιοκτήτες βιβλιοπωλείων, καταγραφείς, ξυλοκόπους και άλλους χιλιάδες – να με γνωρίζουν και να με αγαπούν αρκετά καλά για να θέλουν να δημοσιεύσουν ένα μου βιβλίο για χάρη μου. Ούτε μπορώ να περιμένω από όλους τους συναδέλφους μου να συμφωνήσουν με τις πολιτικές μου απόψεις, ώστε να θεωρήσουν τη δημοσίευση αυτού του βιβλίου ως αυτοσκοπό. Ούτε μπορώ να περιμένω από όλους να θέλουν να διαβάσουν το βιβλίο και να είναι συνεπώς πρόθυμοι να βοηθήσουν στην παραγωγή του.

Επιστρέφω στη δεύτερη μέθοδο: το εμπόριο. Προσφέρω το χρόνο και την προσπάθεια να φτιάξω το χειρόγραφο. Λαμβάνω, ως αντάλλαγμα, μια ευκαιρία να διαδώσω τις απόψεις μου, και μία ικανοποίηση του εγωισμού μου, και λίγα χρήματα. Οι άνθρωποι που θέλουν να διαβάσουν το βιβλίο παίρνουν το βιβλίο. Σε αντάλλαγμα, δίνουν χρήματα. Η εκδοτική εταιρεία και οι υπάλληλοί της, οι εκδότες, δίνουν το χρόνο, την προσπάθεια και τις δεξιότητες που είναι απαραίτητες για να συντονίσουν τους υπόλοιπους. Κερδίζουν χρήματα και φήμη. Οι ξυλοκόποι, οι εκτυπωτές κοκ. δίνουν την προσπάθεια και την ικανότητά τους και παίρνουν χρήματα σε αντάλλαγμα. Χιλιάδες άνθρωποι, ίσως εκατομμύρια, συνεργάζονται σε ένα μόνο έργο, καθένας αναζητώντας τους δικούς του σκοπούς. Έτσι, υπό ιδιωτική ιδιοκτησία, η πρώτη μέθοδος, η αγάπη, χρησιμοποιείται όπου είναι εφικτή. Όπου δεν είναι, το εμπόριο χρησιμοποιείται αντ’ αυτής.

Το ψευτοδίλημμα μεταξύ «αγάπης» και «εμπορίου»

Η επίθεση στην ιδιωτική ιδιοκτησία ως εγωιστική φέρνει σε αντίθεση τη δεύτερη μέθοδο με την πρώτη. Υπονοεί ότι η εναλλακτική λύση για το «εγωιστικό» εμπόριο είναι η «ανιδιοτελής» αγάπη. Όμως, υπό την ιδιωτική ιδιοκτησία, η αγάπη λειτουργεί ήδη, όπου μπορεί. Κανείς δεν εμποδίζεται να κάνει κάτι δωρεάν, εάν θέλει. Πολλοί άνθρωποι – γονείς βοηθώντας τα παιδιά τους, εθελοντές εργαζόμενοι σε νοσοκομεία, πρόσκοποι – κάνουν ακριβώς αυτό. Εάν, για εκείνα τα πράγματα που οι άνθρωποι δεν είναι πρόθυμοι να κάνουν δωρεάν, το εμπόριο αντικαθίσταται από οτιδήποτε, πρέπει να είναι η βία. Αντί οι άνθρωποι να είναι εγωιστές και να κάνουν πράγματα επειδή θέλουν, θα είναι ανιδιοτελείς και θα τα κάνουν υπό την απειλή όπλου.

Η εναλλακτική λύση που προσφέρουν όσοι καταγγέλλουν τον εγωισμό είναι πάντα το κράτος. Είναι εγωιστικό να κάνουμε κάτι για τα χρήματα, οπότε οι παραγκουπόλεις πρέπει να καθαρίζονται από ένα «σωματείο νέων» στελεχωμένο μέσω του «δημοσίου». Μεταφρασμένο, αυτό σημαίνει ότι η δουλειά πρέπει να γίνεται από άτομα που θα φυλακιστούν, εάν δεν την κάνουν.

Κατανομή πόρων

Μια δεύτερη αντίρρηση που εκφράζεται συχνά για το σύστημα ιδιωτικής ιδιοκτησίας είναι ότι οι πόροι ενδέχεται να μην έχουν κατανεμηθεί σωστά. Ένας άνθρωπος μπορεί να λιμοκτονήσει ενώ ο άλλος έχει περισσότερη τροφή από ό,τι μπορεί να φάει. Αυτό ισχύει, αλλά ισχύει για οποιοδήποτε σύστημα κατανομής πόρων. Όποιος λαμβάνει την απόφαση μπορεί να λάβει μια απόφαση που θεωρώ λανθασμένη. Μπορούμε βέβαια να δημιουργήσουμε ένα κυβερνητικό γραφείο και να του δώσουμε οδηγίες να τροφοδοτήσει τους πεινασμένους και να ντύσει τους γυμνούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτοί θα τρέφονται και θα ντύνονται. Σε κάποιο σημείο, κάποιο άτομο ή άτομα πρέπει να αποφασίσουν ποιος παίρνει τι. Οι πολιτικοί μηχανισμοί, τα γραφεία και οι γραφειοκράτες, ακολουθούν τους δικούς τους στόχους, όπως και οι μεμονωμένοι επιχειρηματίες ακολουθούν τους δικούς τους.

Αν σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ της διατροφής των πεινασμένων, ο πολιτικός μπορεί να το βρει προς το συμφέρον του. Όμως, κάτω από αυτές τις συνθήκες, ο πολιτικός είναι περιττός: κάποια ψυχή θα δώσει στον πεινασμένο άνθρωπο ένα γεύμα ούτως ή άλλως. Εάν η μεγάλη πλειοψηφία είναι ενάντια στον πεινασμένο άνθρωπο, κάποια ψυχή ανάμεσα στην μειοψηφία μπορεί να τον ταΐσει – ο πολιτικός δεν θα το κάνει. Δεν θα κερδίσει κάτι από αυτό.

Δεν υπάρχει τρόπος να δοθεί πολιτική δύναμη σε κάποιον που μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο για καλό. Εάν δίνει σε κάποιον φαγητό, πρέπει να το πάρει από κάποιον άλλο. Το φαγητό δεν εμφανίζεται δια μαγείας. Γνωρίζω μόνο μία περίσταση στη σύγχρονη ιστορία εν καιρό ειρήνης, όταν μεγάλος αριθμός ανθρώπων λιμοκτονούσε, αν και υπήρχε φαγητό. Αυτό συνέβη κάτω από ένα οικονομικό σύστημα στο οποίο η κυβέρνηση λάμβανε απόφαση του ποιος χρειαζόταν φαγητό.

Ο Ιωσήφ Στάλιν αποφάσισε πόση τροφή χρειάζονται οι κάτοικοι της Ουκρανίας. Αυτή που δεν χρειαζόταν απαλλοτριωνόταν από τη σοβιετική κυβέρνηση και στελνόταν αλλού. Κατά τα έτη 1932 και 1933, μερικά εκατομμύρια Ουκρανοί πέθαναν από την πείνα. Κατά τη διάρκεια καθενός από αυτά τα χρόνια, σύμφωνα με τις σοβιετικές πηγές, η Σοβιετική Ένωση εξήγαγε περίπου 1,8 εκατομμύρια τόνους σιτηρών. Εάν δεχτούμε έναν υψηλό αριθμό για όσους πέθαναν – ας πούμε, οκτώ εκατομμύρια – τα σιτηρά θα είχαν παράσχει περίπου δύο χιλιάδες θερμίδες την ημέρα σε καθέναν από αυτούς.

Δεδομένου ότι οι περισσότεροι σοσιαλιστές φαντάζονται μια σοσιαλιστική κυβέρνηση που ελέγχεται από ανθρώπους σαν τους εαυτούς τους, φαντάζονται ότι θα επιδιώξουν το αληθινό καλό – αυτό που αντιλαμβάνονται εκείνοι. Αυτό είναι σίγουρα καλύτερο από ένα χαοτικό σύστημα στο οποίο όλοι οι άνθρωποι εκτός από τους σοσιαλιστές σπαταλούν πόρους σε στόχους που δεν θεωρούνται βέλτιστοι. Οι άνθρωποι που ονειρεύονται μια σοσιαλιστική κοινωνία σπάνια εξετάζουν το ενδεχόμενο ότι κάποιοι από αυτούς τους άλλους ανθρώπους θα επιτύχουν να επιβάλουν τους στόχους τους στον ονειροπόλο, αντί για το αντίθετο.

Καπιταλισμός και ελευθερία

Μια τρίτη αντίρρηση στην ιδιωτική ιδιοκτησία είναι ότι οι άνθρωποι δεν είναι πραγματικά ελεύθεροι εφ’ όσον χρειάζονται τη χρήση της περιουσίας άλλων ανθρώπων για να εκτυπώσουν τις απόψεις τους ή ακόμη και να τρώνε και να πίνουν. Αν πρέπει να κάνω κάτι που μου λέτε ή να πεθάνω, η έννοια σύμφωνα με την οποία είμαι ελεύθερος μπορεί να είναι χρήσιμη για έναν πολιτικό φιλόσοφο, αλλά δεν είναι πολύ χρήσιμη για μένα.

Αυτό είναι αλήθεια, αλλά ισχύει εξίσου για οποιοδήποτε σύστημα δημόσιας ιδιοκτησίας. Είναι πολύ πιο πιθανό ότι θα υπάρχει ένας ιδιοκτήτης όλων των τροφίμων, αν τα πράγματα ανήκουν στις κυβερνήσεις απ’ ό,τι εάν ανήκουν σε ιδιώτες. Η ισχύς μειώνεται όταν χωρίζεται. Εάν ένας άνθρωπος κατέχει όλο το φαγητό, μπορεί να με αναγκάσει να κάνω τα πάντα. Αν το κατέχουν εκατό άνθρωποι, κανείς δεν μπορεί να με αναγκάσει. Αν κάποιος το προσπαθήσει, μπορώ να απευθυνθώ στον άλλον.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: