Η έννοια του «δωρεάν» στα κοπάδια των ανορθολογικών ψηφοφόρων

0
759
αν έχουν κάτι να μας διδάξουν οι παρατηρήσεις του Ariely σχετικά με τη δύναμη του «δωρεάν» και των προβλημάτων του φαινομένου του «κοπαδιού», αυτό είναι ότι η σύγχρονη δημοκρατική διαδικασία είναι εγγενώς εσφαλμένη και ότι ο αναρχοκαπιταλισμός μπορεί να είναι η πιο ορθολογική επιλογή.
αν έχουν κάτι να μας διδάξουν οι παρατηρήσεις του Ariely σχετικά με τη δύναμη του «δωρεάν» και των προβλημάτων του φαινομένου του «κοπαδιού», αυτό είναι ότι η σύγχρονη δημοκρατική διαδικασία είναι εγγενώς εσφαλμένη και ότι ο αναρχοκαπιταλισμός μπορεί να είναι η πιο ορθολογική επιλογή.

το συμπέρασμα του Ariely ότι η προτίμηση μας για το «δωρεάν» είναι ανορθολογική, αγνοεί τον οικουμενικό νόμο της υποκειμενικής αξίας. Εάν οι καταναλωτές νιώθουν μια συγκεκριμένη συγκίνηση από την απόκτηση ενός «δωρεάν» προϊόντος, τότε οι καταναλωτές κάνουν απλώς τον ορθολογικό υπολογισμό ότι η αξία της συγκίνησης υπερβαίνει την αξία της σοκολάτας

 

 
Του Ευθύμη Μαραμή

 Εισαγωγή

Η μόδα των αποκαλούμενων συμπεριφοριστικών οικονομικών, θεωρείται εδώ και πολύ καιρό από τους κρατιστές ως ένα καθοριστικό χτύπημα που καταρρίπτει τα επιχειρήματα υπέρ της ελευθερίας της αγοράς. Υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι είναι «ανορθολογικοί» καταναλωτές που μπορούν εύκολα να χειραγωγηθούν, τα συμπεριφοριστικά οικονομικά καλούν το κράτος ώστε να μας σώσει με την «σοφή» παρεμβατικότητα του από τους εαυτούς μας. Με την βοήθεια του Julian Adorney του Ινστιτούτου Ludwig von Mises, θα εξετάσουμε κάποιες ενδιαφέρουσες πτυχές που αποκαλύπτει ο συμπεριφοριστής οικονομολόγος Dan Ariely

Το κράτος πρέπει να παρέμβει στην «ανορθολογική» συμπεριφορά των καταναλωτών

Στο best seller του predictably Irrational, ο Dan Ariely ισχυρίζεται ότι οι «ανορθολογικοί» καταναλωτές ακυρώνουν τα επιχειρήματα υπέρ της ελεύθερης αγοράς, δηλαδή εκείνα που υποστηρίζουν ότι η ελεύθερη επιλογή των καταναλωτών οδηγεί στην πιο αποτελεσματική και παραγωγική οικονομία. Δεδομένου ότι οι καταναλωτές είναι «ανορθολογικοί», όπως ισχυρίζεται ο Ariely, χρειαζόμαστε την κρατική παρεμβατικότητα για να ρυθμιστεί η οικονομία.

Για πολλούς, η αύξηση της κυβερνητικής παρέμβασης αποτελεί ένα λογικό συμπέρασμα για το θέμα που τίθεται από τον Ariely όσον αφορά τον «ανορθολογισμό» του καταναλωτή. Αν οι καταναλωτές δεν μπορούν να επιλέξουν «ορθολογικά» τα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρειάζονται, τότε, ίσως το κράτος μπορεί να επιλέξει πιο σοφά γι’ αυτούς. Αλλά, αν κοιτάξουμε προσεκτικά το πλαίσιο των συμπεριφοριστικών οικονομικών, θα δούμε πως, τελικά, παρέχουν ένα πειστικό κατηγορητήριο εις βάρος του πολιτικού συστήματος.

Οι συμπεριφοριστές οικονομολόγοι, ισχυρίζονται ότι οι καταναλωτές δεν μπορούν να επιλέξουν ορθολογικά προϊόντα στην ελεύθερη αγορά. Αλλά αν ισχύει αυτό, τότε τι μας κάνει να είμαστε κατάλληλοι ώστε να επιλέγουμε τους εκλεγμένους αξιωματούχους που υπόσχονται να διαχειρίζονται τη ζωή μας αντί για εμάς; Στο πλαίσιο της ανάλυσης του Ariely επικρατούν δύο θέματα – η δύναμη του «δωρεάν» και η έννοια του «κοπαδιού» – τα οποία επιδεικνύουν επαρκώς πώς η υπόθεση του ανορθολογισμού του καταναλωτή, υπονομεύει οποιαδήποτε πίστη στην έννοια των εκλογικών πολιτικών διαδικασιών.

Η σημασία του «δωρεάν»

Οι συμπεριφοριστές οικονομολόγοι, υποστηρίζουν ότι οι καταναλωτές «χάνουν το μυαλό τους» όταν αντιμετωπίζουν τη λέξη «δωρεάν». Στο Predictably Irrational, ο Ariely ισχυρίζεται ότι το «δωρεάν» αποτελεί ένα «κουμπί» που αν πατηθεί αναβλύζει μια πηγή «ανορθολογικού ενθουσιασμού». Για να αποδείξει αυτό τον ισχυρισμό, αναφέρεται σε ένα πείραμα, όπου οι καταναλωτές κλήθηκαν πρώτα να επιλέξουν μεταξύ ενός κουτιού με γλυκίσματα της εταιρείας Hershey αξίας 0,01$ και ενός κουτιού με σοκολατάκια της εταιρείας Lindt (κάτι σαν τα ferrero rocher) αξίας 0,30$. Οι καταναλωτές επέλεξαν με μεγάλη διαφορά τα σοκολατάκια της Lindt, διότι στα 0,30$ ένα κουτί με σοκολατάκια Lindt είναι σχεδόν τσάμπα. Αλλά, όταν αυτοί που διεξήγαγαν το πείραμα μείωσαν την τιμή κάθε προϊόντος κατά 0,01$, ώστε τα σοκολατάκια Lindt να πάνε στα 0,29$ και τα γλυκίσματα της Hershey να είναι πια δωρεάν, ο αριθμός των καταναλωτών που επέλεξαν τα γλυκίσματα της Hershey υπερδιπλασιάστηκε.

Σύμφωνα με τον Ariely, το δέλεαρ του να αποκτηθεί κάτι δωρεάν, βραχυκύκλωσε την ορθολογικότητα των ανθρώπων και τους έκανε να επιλέξουν ένα χειρότερο προϊόν, μόνο και μόνο επειδή ήταν δωρεάν.

Πριν συνεχίσουμε, πρέπει να σημειώσουμε ότι το συμπέρασμα του Ariely ότι η προτίμηση μας για το «δωρεάν» είναι ανορθολογική, αγνοεί τον οικουμενικό νόμο της υποκειμενικής αξίας. Εάν οι καταναλωτές νιώθουν μια συγκεκριμένη συγκίνηση από την απόκτηση ενός «δωρεάν» προϊόντος, τότε οι καταναλωτές κάνουν απλώς τον ορθολογικό υπολογισμό ότι η αξία της συγκίνησης υπερβαίνει την αξία της σοκολάτας Lindt. O Ariely, ορίζει τον ενθουσιασμό που δημιουργείται από τη λέξη «δωρεάν» ως ανορθολογικό, αλλά ο ενθουσιασμός είναι απλά μέρος του οικονομικού υπολογισμού που πραγματοποίησαν οι καταναλωτές.

Ορθολογικός υπολογισμός

Για τον Ariely, η αξία ενός προϊόντος μπορεί να μετρηθεί μόνο αν μπορεί να υπολογιστεί σε χρήματα, αλλά, οι μελετητές της Αυστριακής σχολής, γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι επιλέγουν αγαθά στην αγορά για λόγους συσχετισμένους με την εμφάνιση ενός πωλητή ή μιας πωλήτριας. Κάποιοι, επιλέγουν με κριτήριο την εγχώρια ή μη προέλευση των αγαθών. Έτσι, θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ανορθολογική την επιλογή προϊόντων βασισμένη στην εντοπιότητα, ή στην εμφάνιση μιας πωλήτριας. Ανάλογα, πολλοί άνθρωποι ασκούν δραστηριότητα βασισμένοι σε θρησκευτικά σύμβολα πίστης. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως ανορθολογικό το προσκύνημα στην Παναγία της Τήνου ή τις τελετουργικές εκδηλώσεις θρησκευτικών ομάδων που χορεύουν για να επέλθει βροχή. Ως εκ τούτου, θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ανορθολογική και όλη την οικονομία που σχετίζεται με αυτές τις δραστηριότητες.

Ωστόσο, τους οικονομολόγους της Αυστριακής σχολής δεν τους αφορά η ψυχολογία του καταναλωτή. Ο νεοκλασικός «ορθολογισμός» ως έννοια, ελάχιστη σχέση έχει με την Αυστριακή οικονομική ανάλυση του ορθολογικού οικονομικού υπολογισμού. Ο πρώτος, οδηγεί μοιραία στην κρατική παρέμβαση και διάβρωση των υποκειμενικών προτιμήσεων του καταναλωτή, στην απέλπιδα προσπάθεια του να ποσοτικοποιήσει κάτι το οποίο είναι αδύνατο να ποσοτικοποιηθεί. Ο τελευταίος, μελετά και ερμηνεύει τις ανθρώπινες δράσεις βασισμένος σε θεμελιώδη οικουμενικά αξιώματα. Ένα εξ αυτών αποτελεί η ελευθερία να επιλέγει ο καταναλωτής συναισθηματικά και να κάνει «λάθος». Ο ορθολογικός οικονομικός υπολογισμός, βασισμένος στην έννοια της υποκειμενικότητας του von Mises, περιλαμβάνει και τακτικούς, μη αριθμητικούς υπολογισμούς.

Είτε τον αποκαλούμε «ανορθολογικό» είτε όχι, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο όρος «δωρεάν» έχει τεράστιο αντίκτυπο στους οικονομικούς υπολογισμούς των ανθρώπων. Αλλά, αν οι άνθρωποι έχουμε τέτοια εμμονή με το «δωρεάν», όπως ισχυρίζεται ο συμπεριφοριστής οικονομολόγος Ariely, τότε γιατί είμαστε κατάλληλοι να ψηφίζουμε;

Πώς μπορούμε να εμπιστευόμαστε τους καταναλωτές να επιλέγουν μεταξύ των πολιτικών που προσφέρουν «δωρεάν» ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, «δωρεάν» παροχές κοινωνικής πρόνοιας, «δωρεάν» παρθένο περιβάλλον ή «δωρεάν» χρήματα;

Αντιμέτωποι αφενός με έναν ικανό, λογικό, έντιμο πολιτικό, που μας λέει πως οι κυβερνητικές υπηρεσίες θα μας κοστίσουν ακριβά και, αφετέρου, με έναν λιγότερο ικανό, δημαγωγό πολιτικό απατεώνα, που μας υπόσχεται «δωρεάν» κυβερνητικές υπηρεσίες, το πείραμα του Ariely καταδεικνύει ότι οι καταναλωτές θα επιλέξουν ανορθολογικά τον τελευταίο. Αλλά, η ανορθολογική πολιτική κατανάλωση, υπονομεύει οποιοδήποτε επιχείρημα υπέρ μιας μεγάλης, δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης, καθώς απορρίπτει το ιδανικό ότι θα επιλέξουμε τον καλύτερο και ικανότερο για να μας κυβερνήσει.

Η έννοια του κοπαδιού 

Οι συμπεριφοριστές οικονομολόγοι τονίζουν επίσης την έννοια του «κοπαδιού»: οι άνθρωποι προσδίδουν αξία, σε κάτι που του προσδίδουν αξία κάποιοι άλλοι άνθρωποι. Ο Ariely φέρνει για παράδειγμα τις ουρές αναμονής στα εστιατόρια. Εάν οι καταναλωτές δουν πέντε άτομα να περιμένουν σε ουρά έξω από ένα εστιατόριο, ίσως να σκεφτούν, «wow, αυτό το εστιατόριο έχει πέντε άτομα που περιμένουν να μπουν μέσα. Θα πρέπει να είναι υπέροχο!» Μπορεί να προστεθούν έτσι στην ουρά. Ο επόμενος καταναλωτής, που βλέπει τώρα έξι άτομα έξω από το εστιατόριο, θα σκεφτεί το ίδιο πράγμα. Και οι δυο καταναλωτές περιμένουν τώρα στην ουρά, αλλά κανένας τους δεν ξέρει αν το φαγητό στο εστιατόριο είναι καλό. Οι καταναλωτές δεν στήνονται στην ουρά επειδή γνωρίζουν το προϊόν το οποίο επιθυμούν, αλλά επειδή το προϊόν είναι δημοφιλές.

Στο βαθμό που αυτό το σκεπτικό έχει λογική βάση, έχει επίσης λογική βάση και το επιχείρημα εναντίον της μεγάλης «αντιπροσωπευτικής» κυβέρνησης. Το σκεπτικό, υπονοεί ότι οι ψηφοφόροι δεν θα επιλέξουν τον υποψήφιο σύμφωνα με το ποιος είναι καλύτερος, αλλά σύμφωνα με το ποιος είναι πιο δημοφιλής. Οι άνθρωποι θα ψηφίσουν υπέρ του Τσίπρα επειδή το έκαναν οι φίλοι τους, αλλά οι φίλοι τους μπορεί να έχουν ψηφίσει Τσίπρα εξαιτίας της θεωρίας του κοπαδιού. Σύμφωνα με τα συμπεριφοριστικά οικονομικά, θα πρέπει να αναμένουμε ότι πολλοί άνθρωποι θα ψηφίσουν Τσίπρα (ή Μητσοτάκη, ή οποιονδήποτε άλλο υποψήφιο) χωρίς να έχουν κανέναν καλό λόγο για να τους ψηφίσουν.

Ανορθολογικοί ψηφοφόροι

Μια λειτουργική δημοκρατία, βασίζεται σε ένα ορθολογικό, έξυπνο εκλογικό σώμα, ώστε να επιλεχθούν οι ηγέτες της. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τόσο πολλοί άνθρωποι εμπιστεύονται τη δημοκρατική κυβέρνηση – εμπιστεύονται τα καθαρά αποτελέσματα της εκλογικής διαδικασίας και πιστεύουν ότι ο καλύτερος και πιο έντιμος θα κερδίσει την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων και θα εκλεγεί να κυβερνήσει. Έπειτα, ο καλύτερος και εντιμότερος μπορεί να διαχειριστεί με σοφία τη χώρα και τη ζωή των πολιτών.

Αυτή η ιδεατή κατάσταση που περιγράφηκε, όπως γνωρίζει κάθε εξοικειωμένος με την πολιτική αναγνώστης, είναι κάτι παραπάνω από φαντασίωση. Αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι συμπεριφοριστές οικονομολόγοι όπως ο Ariely, που υποστηρίζει δημόσια την κρατική παρεμβατικότητα, αποκαλύπτουν τελικά μόνοι τους πόσο γελοίο είναι κάτι τέτοιο. Εάν οι καταναλωτές είναι τόσο ανορθολογικοί όσο υποστηρίζει ο Ariely, είναι πιθανό να επιλέξουν πολιτικούς που δεν εκπροσωπούν τα συμφέροντά τους ή είναι ασυνεπείς. Γιατί θα πρέπει να εμπιστευτούμε ανάλογες γυναίκες και άνδρες να διαχειρίζονται τις ζωές μας;

Γνωρίζοντας ότι οι εκλογικές πολιτικές διαδικασίες δεν δίνουν το αξίωμα στον καλύτερο και εντιμότερο, αλλά το δίνουν στον καλύτερο στο να δημαγωγεί απευθυνόμενος σε ανορθολογικούς ψηφοφόρους, δεν θα πρέπει να μας κάνει να θέλουμε να περιορίσουμε τη δύναμή των εκλογικών διαδικασιών; Δεν πρέπει να τους εμπιστευόμαστε όσο λιγότερη επιρροή γίνεται στη ζωή μας και όχι περισσότερη;

Οι γνώσεις που παρέχουν τα συμπεριφοριστικά οικονομικά δημιουργούν μια δύσκολη περίσταση από την οποία δεν υπάρχει διαφυγή εξαιτίας αμοιβαία αντικρουόμενων ή εξαρτώμενων συνθηκών. Οι κρατιστές που προσπαθούν να τα χρησιμοποιήσουν, στην ουσία τίθενται αντιμέτωποι τους. Εάν ο ορισμός του ορθολογισμού του Ariely είναι λάθος και οι Αυστριακοί έχουν δίκιο, τότε είναι αδύνατο να σχεδιαστεί μια οικονομία και να έχει αποτελεσματική έκβαση μέσω κυβερνητικής πολιτικής. Από την άλλη πλευρά, εάν τα συμπεριφοριστικά οικονομικά έχουν δίκιο, τότε η κοινωνική δημοκρατία μπορεί να αποδειχθεί ότι είναι προϊόν ανορθολογικού πολιτικού συστήματος.

Συμπέρασμα

Δεν συμφωνώ με τα συμπεριφοριστικά οικονομικά και θα δούμε πολλά από τα σφάλματα τους και σε μελλοντική αρθρογραφία. Όπως και οι περισσότεροι τομείς μελετών, έχουν μερικά καλά και κάποια ελαττωματικά συμπεράσματα. Αλλά αν έχουν κάτι να μας διδάξουν οι παρατηρήσεις του Ariely σχετικά με τη δύναμη του «δωρεάν» και των προβλημάτων του φαινομένου του «κοπαδιού», αυτό είναι ότι η σύγχρονη δημοκρατική διαδικασία είναι εγγενώς εσφαλμένη και ότι ο αναρχοκαπιταλισμός μπορεί να είναι η πιο ορθολογική επιλογή.

 

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.