Εξετάζοντας τον Αντικαπνιστικό νόμο από τη Φιλελεύθερη οπτική

0
1864
Αντικαπνιστικός

Αν κάποιος δεν έχει και τον τελευταίο λόγο για το τι θα γίνεται στο μαγαζί του, τότε στην ουσία δεν υπάρχει ιδιοκτησία αλλά κάποιο άλλο ενδιάμεσο καθεστώς. Αν το κράτος απαγορεύει δια νόμου το κάπνισμα σε εσωτερικούς χώρους, τότε οι ιδιοκτήτες τους χάνουν την κυριότητα της ιδιοκτησίας τους, μέρος της οποία μεταφέρεται στο κράτος.

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Πρόσφατα παρακολούθησα μία διαδικτυακή συζήτηση σχετικά με την επιθυμία κάποιου να καταγγείλει έναν μαγαζάτορα ο οποίος, παρά τον νόμο, επέτρεπε το κάπνισμα στο μαγαζί του. Άλλα θέματα τα οποία συζητήθηκαν αποτελούσαν το αν κάτι τέτοιο είναι ρουφιανιά, κατά πόσο ο νόμος ευνοεί τους καπνιστές όσον αφορά την υγεία τους με το να τους απαγορεύει να καπνίζουν σε εσωτερικούς χώρους, για το αν είμαστε αναγκασμένοι να εισπνέουμε τον καπνό άλλων κ.ά. Σε καμία περίπτωση όμως δεν αναφέρθηκε το κυριότερο πρόβλημα: τι δικαίωμα έχουμε εμείς ή το κράτος στην ιδιοκτησία κάποιου;

Λιμπερταριανισμός και αντικαπνιστικός νόμος

Από την άποψη του Λιμπερταριανισμού, τα πράγματα είναι ξεκάθαρα: βλέπουμε σε ποιον ανήκει το εκάστοτε μαγαζί και αποδίδουμε ιδιοκτησιακά δικαιώματα σε αυτόν. Αν ο Χ λοιπόν, ως μαγαζάτορας, αποφασίσει να επιτρέψει το κάπνισμα στον χώρο του μαγαζιού του, τότε κανένας δεν έχει δικαίωμα να του το απαγορεύσει δια της βίας (ή της απειλής με βία, όπως κάνει ο κρατικός νόμος). Αυτό διότι, ιδιοκτησία συνεπάγεται και απόλυτο έλεγχο ως προς τη χρήση και διάθεσή της. Αν κάποιος δεν έχει και τον τελευταίο λόγο για το τι θα γίνεται στο μαγαζί του, τότε στην ουσία δεν υπάρχει ιδιοκτησία αλλά κάποιο άλλο ενδιάμεσο καθεστώς. Αν το κράτος απαγορεύει δια νόμου το κάπνισμα σε εσωτερικούς χώρους, τότε οι ιδιοκτήτες τους χάνουν την κυριότητα της ιδιοκτησίας τους, μέρος της οποία μεταφέρεται στο κράτος.

Δεύτερον, πρέπει να αναρωτηθούμε το εξής: έχουμε δικαίωμα στις υπηρεσίες ενός μαγαζιού; Μπορούμε δηλαδή να απαιτήσουμε και να αναγκάσουμε τον ιδιοκτήτη να ακολουθήσει τις επιταγές μας όσον αφορά για παράδειγμα την πολιτική του μαγαζιού του; Η απάντηση είναι όχι, διότι αυτό θα αποτελούσε και θετικό δικαίωμα μας κάτι που δημιουργεί και αξιώσεις από μέρους μας προς τον ιδιοκτήτη. Δεν έχουμε δικαίωμα στις υπηρεσίες και την εργασία κάποιου, δηλαδή δεν μπορούμε να αναγκάσουμε κάποιον να μας εξυπηρετήσει αν δεν το θέλει. Αν είχαμε, τότε θα μιλούσαμε για παραβίαση της αυτοδιάθεσης του, που είναι και αρνητικό δικαίωμα του.

Ένας ιδιοκτήτης μαγαζιού έχει θετική υποχρέωση να απαγορέψει το κάπνισμα στους χώρους του αν και μόνο αν υπάγεται σε κάποιο συμβόλαιο. Για παράδειγμα, αν ενοικιάζει τον χώρο με την προϋπόθεση να μην επιτρέπει το κάπνισμα, ή αν ο ίδιος υπόσχεται στους πελάτες του έναν χώρο καθαρό από καπνό. Η αθέτηση της υπόσχεσης αυτής, συνιστά και παραβίαση του συμβολαίου άρα καθιστά και τον ιδιοκτήτη απατεώνα. Συμβόλαια μπορούν να υπογράψουν μόνο άτομα και όχι θεσμοί όπως το κράτος. Σε κάθε άλλη περίπτωση, η επιλογή για το τι κανόνες θα ισχύουν στο μαγαζί του είναι καθαρά δική του. Αυτός έχει ιδιοκτησία και κανείς άλλος στον χώρο. Αν δεν μας αρέσει η πολιτική του, μπορούμε πάντα να πάμε σε άλλο μαγαζί.

Ο αντικαπνιστικός νόμος από την πλευρά των θιασωτών του

Οι Λιμπερταριανοί έχουμε ξεκάθαρη άποψη επί του θέματος: κάτι σου ανήκει και αυτό σημαίνει ότι εσύ αποφασίζεις ποιοι θα είναι οι κανόνες. Όχι το κράτος και φυσικά όχι κάποιος άλλος. Οι θιασώτες του αντικαπνιστικού νόμου όμως δεν σκέφτονται έτσι. Μπορούμε όμως να ακολουθήσουμε τη συλλογιστική τους και να τους πιάσουμε σε διανοητικές αντιφάσεις με βάση αυτά που υποστηρίζουν.

Ο κρατικός νόμος λέει ότι το κάπνισμα απαγορεύεται και έτσι πρέπει να γίνεται

Το βασικό πρόβλημα με αυτόν τον συλλογισμό είναι ότι τοποθετεί το κράτος ως απόλυτο αρμοστή του τι είναι πρέπον και δέον. Αφού λοιπόν το λέει το κράτος, τότε έτσι πρέπει και να γίνεται, ειδάλλως, το να παρανομείς, είναι «λάθος». Γιατί όμως το κράτος να έχει αυτή την ιδιότητα; Αν το κράτος αποφασίσει για παράδειγμα ότι δεν πρέπει να ακούμε μουσική, θα είχε δίκιο; Αν η απάντηση που δίνουν είναι όχι, τότε προφανώς δεν αποτελεί κριτήριο η κρατική εντολή για να δεχτούν την ορθότητα ενός νόμου, αλλά κάτι άλλο. Οπότε θα πρέπει να κάνουμε αναφορά σε αυτό το άλλο κριτήριο που έχουν.

Δεύτερο σκέλος αυτού του επιχειρήματος αφορά το γεγονός ότι το κράτος δίνει άδειες λειτουργίας στα διάφορα μαγαζιά και κέντρα εστίασης. Άρα, μπορεί να έχει το δικαίωμα να επιβάλλει κάποιους κανόνες. Πάλι όμως, αυτό αποτελεί και μονομερής επιλογή των κανόνων. Η επιστημονική άποψη επίσης δεν επαρκεί ως κριτήριο απαγόρευσης. Γιατί να μείνουμε μόνο στο κάπνισμα; Γιατί να μην απαγορεύσουμε τη δυνατή ομιλία που επηρεάζει την ακοή άλλων, τη δυνατή μουσική που κάνει το ίδιο κ.ο.κ. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι οι αντικαπνιστές δεν τραβάνε τη θέση τους στα λογικά της άκρα δείχνοντας δηλαδή μία εσωτερική ασυνέπεια.

Ο αντικαπνιστικός νόμος προστατεύει την υγεία μας από τους καπνιστές

Εάν ένα μαγαζί επιτρέπει το κάπνισμα, αυτός που οφείλει, αν θέλει, να προστατέψει την υγεία του είμαστε εμείς οι ίδιοι με το να επιλέξουμε να μην πάμε σε εκείνο το μαγαζί. Ο νόμος, παρόλο που θεωρητικά έχει αυτήν την πρόθεση, είναι εντελώς αχρείαστος ως προς την προστασία της υγείας μας. Μπορούμε να το κάνουμε και μεις οι ίδιοι.

Βεβαίως, κάποιος θα ισχυριστεί ότι ο καπνός εμφανίστηκε αφότου κάθισε στο μαγαζί. Οπότε και εκείνη τη στιγμή, ενώ θεωρούσε ότι προστάτευε την υγεία του, ξαφνικά βρίσκεται να εισπνέει τον καπνό των άλλων. Πολύ σωστά, όμως πάντα έχει την επιλογή να φύγει, να παύσει να είναι πελάτης ενός μαγαζιού. Το μαγαζί θα ζημιωθεί, εκείνος θα χάσει την ηρεμία του και τον καφέ του, αλλά λύση πάντα υπάρχει.

Ο αντικαπνιστικός νόμος προστατεύει και τους καπνιστές από τη βλαβερή τους συνήθεια

Αν οι καπνιστές ήθελαν να προστατεύσουν την υγεία τους, τότε δε θα κάπνιζαν εξ αρχής ή θα προσπαθούσαν να το κόψουν. Το ότι υπάρχει εξάρτηση από μέρους τους είναι καθαρά δική τους επιλογή. Ο αντικαπνιστής εδώ έχει να πάρει μία σοβαρή απόφαση: είναι θεμιτό να ασκηθεί βία (για την επιβολή του νόμου) για να προστατευτεί κάποιος από μία συνήθεια την οποία ο ίδιος επιλέγει; Αν ναι, τότε γιατί σταματάμε στον αντικαπνιστικό νόμο; Γιατί δεν απαγορεύουμε και το κάπνισμα στα σπίτια μας, στους υπαίθριους χώρους ή και παντού; Σίγουρα αυτό θα τους προστατέψει καλύτερα.

Αν όχι, τότε πώς δικαιολογείται ο αντικαπνιστικός νόμος από αυτήν την άποψη; Οι μη-καπνίζοντες έχουν πάντα την επιλογή να φύγουν και οι καπνίζοντες δε θέλουν να το κόψουν. Απ’ όσο γνωρίζω, κανένας νόμος δεν υπάρχει που να μας απαγορεύει να απεμπλακούμε από οποιαδήποτε συνεργασία και σχέση δεν μας αρέσει.

Πληρώνουμε φόρους για την εφαρμογή των νόμων οπότε ας εφαρμοστεί

Φόροι πληρώνονται για την εφαρμογή πολλών άλλων νόμων πέρα από τον αντικαπνιστικό. Υπάρχουν άδικοι νόμοι; Ναι, υπάρχουν, δε συμφωνούμε όλοι με όλους τους νόμους του κράτους. Αλλά εκεί δεν υπάρχει παράπονο για τη μη εφαρμογή τους. Γιατί λοιπόν εξαιρείται ο αντικαπνιστικός; Αν ένας νόμος δεν εφαρμόζεται και θεωρείται άδικος, και αν το κριτήριο για το αν θα πρέπει να εφαρμόζεται είναι το ότι πληρώνουμε φόρους, τότε ας εφαρμόζονται καλύτερα και οι άδικοι νόμοι. Ακόμα ένα επιχείρημα που δείχνει ότι οι θιασώτες του αντικαπνιστικού νόμου δεν δείχνουν εσωτερική συνέπεια στους συλλογισμούς τους.

Αν δεν είχαμε τον αντικαπνιστικό, δε θα είχαμε που να πάμε, παντού θα κάπνιζαν

Αυτό αποτελεί υπερβολή από μεριάς των αντικαπνιστών, καθώς και πριν τον αντικαπνιστικό νόμο, τα μαγαζιά είχαν χώρους για καπνίζοντες και μη. Επίσης, βλέποντας το ότι πολλοί μη καπνιστές δε θα πήγαιναν σε μαγαζιά όπου υπάρχει πολύς καπνός, θα έδινε κίνητρα σε μαγαζάτορες να προσπαθήσουν να ικανοποιήσουν αυτή τη ζήτηση. Είναι υπερβολική μία τέτοια άποψη και σε καμία περίπτωση δε θα έπρεπε να την παίρνουμε στα σοβαρά.

Τα μαγαζιά είναι δημόσιος χώρος και όλοι έχουμε δικαίωμα χρήσης τους

Τα μαγαζιά δεν είναι δημόσιος χώρος, τουλάχιστον υπό την αυστηρά νομική έννοια. Ανήκουν σε ιδιώτη και όχι σε κάποια κολλεκτιβιστική αρχή, ήτοι το κράτος ή ο δήμος. Οι δημόσιοι χώροι και το αν πρέπει να επιτρέπεται σε αυτούς το κάπνισμα είναι εντελώς διαφορετικό θέμα. Περιττό να πούμε ότι, όσον αφορά τους δημοσίους χώρους, το πρόβλημα δεν έχει κάποια δεδομένη λύση διότι όλοι μας έχουμε αξιώσεις πάνω τους. Οπότε και θα υπάρχουν πλευρές που δε θα συμφωνούν ως προς τη χρήση τους.

Τα μαγαζιά επίσης δεν αποτελούν δημόσιο χώρο επειδή και μόνο το κράτος αναγκάζει τους ιδιοκτήτες τους να μην κάνουν διακρίσεις στην πελατεία τους ή επειδή τους παρέχει άδεια λειτουργίας. Το ίδιο κάνει και για την ανέγερση σπιτιών, μόνο που εκεί δεν υπάρχει κάποιος νόμος που να μας αποτρέπει από το να δεχόμαστε όποιον επιθυμούμε σπίτι μας. Το πρόβλημα με αυτή τη συλλογιστική είναι ότι το κράτος παραβιάζει ιδιοκτησιακά δικαιώματα επί της αρχής. Εξαναγκάζοντας κάποιον να δεχτεί άνευ όρων πελάτες στο μαγαζί του παραβιάζεται η αυτοδιάθεση αλλά και η ιδιοκτησία του. Ιδιοκτησία συνεπάγεται και απόλυτο έλεγχο σε κάποιο αντικείμενο, ειδάλλως δεν κάποιος δεν είναι «ιδιοκτήτης» αλλά «διαχειριστής» της περιουσίας αυτής. Όπως είπαμε και παραπάνω, αν ισχύει αυτό, τότε πρακτικά έχουμε ιδιοκτησία όλων των μαγαζιών από το κράτος! Όμως, κανένας δεν πρόκειται να παραδεχθεί αυτή τη διαπίστωση.

Επιβάλλουν οι καπνιστές τον καπνό τους σε εμάς;

Ένα ακόμα επιχείρημα θεωρεί ότι οι καπνιστές επιβάλλουν τις συνήθειές τους πάνω μας. Αυτό είναι εντελώς λάθος όμως, καθώς διαστρεβλώνει την έννοια της επιβολής. Κανένας δεν είναι αναγκασμένος να παραμείνει σε χώρο όπου υπάρχει καπνός. Επιβολή θα υπήρχε μόνο αν η δυνατότητα εξόδου ήταν αδύνατη ή αν ο καπνιστής κατά κάποιον τρόπο ανάγκαζε με φυσική βία κάποιον να εισπνεύσει τον καπνό. Κάτι τέτοιο όμως δεν ισχύει. Με το ίδιο κριτήριο, επιβολή θα ήταν και η δυνατή μουσική σε ένα μπαρ ή η οσμή από τον ιδρώτα κάποιου. Όλα αυτά αποτελούν συνήθειες και πρακτικές που μπορούν να προκαλέσουν δυσφορία. Περιέργως όμως, οι αντικαπνιστές μένουν σιωπηλοί.

Κάποιος επίσης θα ισχυριστεί ότι και οι εργαζόμενοι σε ένα τέτοιο κατάστημα επιβαρύνονται. Εδώ όμως το πρόβλημα είναι το ίδιο. Είναι ελεύθεροι να αποχωρήσουν και φυσικά η θέση εργασίας στο συγκεκριμένο κατάστημα δεν είναι δικαίωμά τους, από την άποψη ότι δεν μπορούμε να αναγκάσουμε κάποιον να τους προσλάβει. Εφόσον μπορούν πάντοτε να αποχωρήσουν, δεν υφίσταται ούτε επιβολή, ειδικά αν γνωρίζουν εκ των προτέρων ότι η δουλειά τους θα τους φέρνει σε συναναστροφή με καπνίζοντες.

Τέλος, θεωρείται ότι το κάπνισμα αποτελεί κίνδυνο για τη δημόσια υγεία σε κλειστούς χώρους. Εφόσον, για την προστασία της υγείας μας μπορούμε πάντα να αποφύγουμε τέτοιους χώρους, τότε υπεύθυνοι για την διακινδύνευση της δημόσιας υγείας είναι εκείνοι που επιλέγουν να εισπνεύσουν καπνό ενώ δεν τους κάνει καλό.

Συνοψίζοντας

Από τη φιλελεύθερη άποψη, ο αντικαπνιστικός νόμος παραβιάζει ιδιοκτησιακά δικαιώματα, και ως εκ τούτου είναι ένας ανήθικος νόμος. Για τον φιλελεύθερο, η κουβέντα τελειώνει εδώ και δε χρειάζεται να ειπωθεί τίποτα παραπάνω.

Ο κρατιστής θα λέγαμε ότι έχει μία επιχειρηματολογία που δεν στέκει σε κάποια σοβαρή λογική ανάλυση. Το κυριότερο του πρόβλημα είναι ότι δεν ακολουθεί τους συλλογισμούς του στα λογικά τους επακόλουθα. Προφανώς βέβαια, τίποτα δεν τον υποχρεώνει να το κάνει, αλλά τουλάχιστον μπορούμε να πούμε ότι σε φιλοσοφικό επίπεδο, δεν υπάρχει κάποια σοβαρή επιχειρηματολογία υπέρ του αντικαπνιστικού νόμου από μέρους τους.

*** 

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα για τον Λιμπερταριανισμό: