Λιμπερταριανισμός: Ποια είναι τα δικαιώματα των ζώων;

0
1150
Ζώα
Όσο γλυκά και αγαπητά μπορεί να είναι μερικά ζώα, ο Λιμπερταριανισμός (αλλά και οποιοσδήποτε άλλος) δεν μπορεί να τους αναγνωρίσει δικαιώματα χωρίς να πέφτει σε εσωτερικές αντιφάσεις.

Σε γενικό πλαίσιο πάντως, τα ζώα, μην έχοντας ηθική πρακτορεία, δεν μπορούν σύμφωνα με τον λιμπερταριανισμό να φέρουν και τα αρνητικά δικαιώματα. Με άλλα λόγια, τα ζώα δεν έχουν απολύτως κανένα δικαίωμα.

Του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Ο Λιμπερταριανισμός, όπως έχουμε αναφέρει πολλές φορές, αναγνωρίζει εκ του φυσικού μόνο τα αρνητικά δικαιώματα. Ζωή, ιδιοκτησία και αυτοδιάθεση. Δηλαδή, οι άνθρωποι κατέχουν αυτά τα δικαιώματα από τη φύση τους ως ανθρώπινα όντα. Επομένως, έγκλημα, κατά τον Λιμπερταριανισμό, αποτελεί κάθε πράξει που παραβιάζει (ή απειλεί με παραβίαση) αυτά τα δικαιώματα. Ποια είναι η στάση του Λιμπερταριανισμού όμως ως προς τα ζώα; Έχουν και αυτά δικαιώματα; Αν όχι γιατί; Και αν ναι; Ποια ακριβώς; Αυτό θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε σε αυτό το άρθρο.

Δικαιώματα και ηθική πρακτορεία

Έως τώρα, δεν έχουμε όμως αναφέρει με ποια κριτήρια κάποιος γίνεται «δικαιούχος» των αρνητικών δικαιωμάτων. Ποιο είναι εκείνο το κριτήριο που, με άλλα λόγια, θα μας οδηγούσε να αναγνωρίσουμε κάποιον ως φορέα δικαιωμάτων αλλά παράλληλα και ως φορέα των υποχρεώσεων που αυτά συνεπάγονται; Ο Λιμπερταριανισμός (ειδικά το δεοντολογικό μέρος του) προτείνει την ηθική πρακτορεία ως κριτήριο απόδοσης αρνητικών δικαιωμάτων.

Τι είναι όμως η ηθική πρακτορεία; Πότε θα λέγαμε ότι κάποιος είναι «ηθικός πράκτορας»; O ορισμός είναι πολύ απλός: ηθική πρακτορεία έχει κάποιος που μπορεί να κάνει ηθικές κρίσεις βάσει μίας γενικής πεποίθησης για το τι είναι «καλό», «κακό», «δέον» και «πρέπον». Φιλοσοφικά, η ηθική πρακτορεία μπορεί να αναλυθεί πολύ διεξοδικά, αλλά δε χρειαζόμαστε κάτι παραπάνω από τον ορισμό της για την ανάλυσή μας.

Κάποιος λοιπόν που κατέχει το παραπάνω κριτήριο μπορεί και να φέρει τα αρνητικά δικαιώματα που αναγνωρίζει ο Λιμπερταριανισμός. Αυτό όμως δε σημαίνει απαραίτητα ότι δέχεται και τα αρνητικά δικαιώματα ως ηθική πυξίδα ή δεοντολογία. Κάποιος μη Λιμπερταριανός (για παράδειγμα ένας κομμουνιστής) είναι ηθικός πράκτορας παρόλο που δέχεται και άλλα δικαιώματα (τα θετικά). Εδώ θα λέγαμε ότι υπάρχει απλά μία ηθική ασυμβατότητα σε πολλά σημεία, αλλά όχι ότι κάποιος δεν φέρει τα αρνητικά δικαιώματα επειδή διαφωνεί με την ιδεολογία του Λιμπερταριανισμού.

Ζώα και ηθική πρακτορεία

Για να απαντήσουμε λοιπόν το ερώτημα του αν τα ζώα έχουν δικαιώματα, πρέπει να απαντήσουμε πρώτα στο αν όντως έχουν ηθική πρακτορεία. Αν μπορούν δηλαδή να κάνουν επιλογές βασιζόμενα σε μία αίσθηση του είναι δίκαι, άδικο, σωστό, λάθος, καλό ή κακό.

Tα ζώα λειτουργούν κυρίως με το ένστικτο. Το ένστικτο υπαγορεύει αντανακλαστικές αντιδράσεις σε εξωτερικά ερεθίσματα ή εσωτερικά (π.χ. αίσθημα πείνας ή δίψας). Πράγματι, υπάρχουν μερικά είδη ζώων τα οποία μπορούν να εκπαιδευτούν στο να ξεχωρίζουν καταστάσεις ανάλογα με τις διδαχές του εκπαιδευτή τους. Για παράδειγμα, ένας σκύλος μπορεί να εκπαιδευτεί στο να επιτίθεται σε κλέφτες αλλά όχι σε φίλους του ιδιοκτήτη του. Παρόλα αυτά, σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο σκύλος έμαθε ότι είναι ηθικά «σωστό» να υπερασπίζεται κάποιος την ιδιοκτησία του έναντι διαρρηκτών. Απλά μιμείται μία μαθημένη συμπεριφορά.

Αληθεύει επίσης, ότι ορισμένα είδη πιθήκων έχουν υιοθετήσει κοινωνικές ηθικές κατασκευές. Θα λέγαμε ότι, εξελικτικά, μερικά είδη θηλαστικών βρίσκονται πολύ κοντά στην ηθική πρακτορεία, δηλαδή στο μεταίχμιο.

Σε γενικό πλαίσιο πάντως, τα ζώα, μην έχοντας ηθική πρακτορεία, δεν μπορούν σύμφωνα με τον λιμπερταριανισμό να φέρουν και τα αρνητικά δικαιώματα. Με άλλα λόγια, τα ζώα δεν έχουν απολύτως κανένα δικαίωμα.

Προεκτάσεις της έλλειψης δικαιωμάτων των ζώων

Αφού τα ζώα δεν έχουν δικαιώματα, τότε και η πράξεις βίας εναντίον τους, κατά τον Λιμπερταριανισμό, δεν αποτελούν και έγκλημα. Αυτό είναι σίγουρα κάτι που θα εξαγρίωνε τους πανταχού παρόντες φιλόζωους και βετζετέριανς/βήγκαν. Όντως, κάποιος που άφηνε το κατοικίδιο του να πεθάνει από την πείνα, το χτυπούσε ή κάτι κατά μήκος αυτού του μοτίβου, κατά τον Λιμπερταριανισμό, δεν είναι de facto εγκληματίας. Φυσικά, σε ηθικό επίπεδο και μόνο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ανήθικος και υπάνθρωπος. Το κανονιστικό πλαίσιο όμως, δε θα τον χαρακτήριζε ως εγκληματία. Η λογική και συνεπής προσέγγιση δε χρειάζεται αχρείαστους συναισθηματισμούς πάνω στο θέμα.

Βεβαίως, υπάρχει ένας τρόπος να προστατευτούν τα ζώα. Αυτός είναι να αποτελέσουν και ιδιοκτησία κάποιου. Για να γίνει ένα ζώο ιδιοκτησία κάποιου, πρέπει να αποτελεί αντικείμενο αγοράς, δώρου, ανταλλαγής, κληρονομιάς ή οικειοποίησης σε περίπτωση που αυτό ήταν άκτητο, δηλαδή δεν είχε ιδιοκτήτη. Η οικειοποίηση μπορεί να γίνει πολύ απλά με το τσιπάρισμα του ζώου ή με κάποιο κολάρο. Επίσης, κάποιος θα μπορούσε να οικειοποιηθεί το βοσκοτόπι κάποιων ζώων (για παράδειγμα άγριων αλόγων), να το περιφράξει και να διεκδικήσει τα ζώα εντός του κτήματός του πλέον ως δικά του.

Ιδιοκτησιακοί κανόνες για την προστασία των ζώων

Ένας ακόμα τρόπος προστασίας τους σε μία κοινωνία όπου τα πάντα είναι ιδιωτικά, είναι και η θέσπιση κανόνων σε κάθε ξεχωριστή ιδιοκτησία για την προστασία των ζώων. Για παράδειγμα, κάποιος, ο οποίος είναι ιδιοκτήτης ενός δρόμου, μπορεί να ορίσει ότι απαγορεύεται η επίθεση σε αδέσποτα ζώα, ο φόνος τους, η αρπαγή τους  κ.ο.κ. Κίνητρα σίγουρα θα υπάρχουν, ώστε οι ιδιοκτήτες τέτοιου είδους χώρων (συχνής κυκλοφορίας) να μη θέλουν ο καθένας να μπορεί να βλάψει ζώο μέσα στην ιδιοκτησία τους.

Συμπερασματικά, τα ζώα, ναι μεν δεν έχουν δικαιώματα, αλλά μπορούν πρακτικά να αποκτήσουν ως ιδιοκτησία κάποιου καθεαυτά ή ως ευρισκόμενα στον χώρο κάποιου ιδιώτη. Αν θέλετε δηλαδή προστασία των ζώων, ιδιωτικοποιήστε τα, αυτά ή τους χώρους που συχνάζουν και μένουν. Μόνο τότε θα μπορεί να υπάρξει ένα σαφές κανονιστικό πλαίσιο προστασίας τους, αν η προστασία τους είναι και ο σκοπός μας.

Αποδίδοντας δικαιώματα στα ζώα: αντιφάσεις και διπλά στάνταρντ

Ας δημιουργήσουμε ένα φανταστικό παράδειγμα στο οποίο αποδίδουμε ένα αρνητικό δικαίωμα σε ένα ζώο, για παράδειγμα μία γάτα. Ας της δώσουμε το αρνητικό δικαίωμα στη ζωή αλλά και σε όλα τα υπόλοιπα ζώα. Έτσι λοιπόν, η γάτα, μιας και έχει δικαίωμα στη ζωή, τότε όλα τα ζώα που της επιτίθενται είναι εγκληματίες. Η λογική επιβάλλει εφαρμογή των συνεπειών του να θεωρούμε κάποιον φορέα δικαιωμάτων σε κάθε περίπτωση, αλλιώς μπορούμε να κάνουμε λόγο για επιλεκτική ηθικολογία. Κάθε ζώο που επιτίθεται στη γάτα λοιπόν είναι αυτομάτως και εγκληματίας και πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τέτοιος: να δικαστεί και να αποζημιώσει το θύμα. Αυτό όμως είναι πρακτικά αδύνατο, ακόμα και η σκέψη του να δικάσεις ένα ον το οποίο ενστικτωδώς πράττει ό,τι πράττει είναι ανόητη. Γνωρίζει ένας σκύλος τι σημαίνει αποζημίωση, τιμωρία, ηθική ικανοποίηση;

Υπάρχει επίσης και το εξής πρόβλημα. Γιατί να αναγνωρίζουμε δικαιώματα μόνο σε ζώα τα οποία δεν είναι έντομα; Γιατί δικαιώματα έχουν μόνο οι γάτες, οι σκύλοι, τα φίδια και όχι οι μύγες και τα κουνούπια τα οποία εξολοθρεύουμε κατά εκατομμύρια κάθε χρόνο; Κάποιος εδώ θα απαντούσε ότι υπάρχει μία χρησιμότητα στην εξολόθρευση εντόμων ενώ όχι στα υπόλοιπα ζώα ή ότι ο άνθρωπος γενικά δείχνει ενσυναίσθηση σε όντα που του είναι πιο «απτά». Αυτό όμως είναι ένα κακό επιχείρημα. Ωφέλεια μπορεί να υπάρχει και από την ρίψη φόλας σε όλους τους σκύλους μίας γειτονιάς. Επίσης, κάθε άνθρωπος δε δείχνει ενσυναίσθηση σε όλους. Κάποιος μπορεί να σιχαίνεται τους σκύλους, οπότε να μην τον «αγγίζει» το κριτήριο αυτό.

Τα ζώα έχουν συναισθήματα άρα έχουν και δικαιώματα

Αυτή η άποψη εκφράζεται περισσότερο από ωφελιμιστές και ανθρώπους που θεωρούν ότι η ηθική έχει ως στόχο τη μείωση της δυστυχίας σε όσο μεγαλύτερο βαθμό γίνεται. Είδαμε όμως ποιο είναι το πρόβλημα. Τα ζώα δεν μπορούν να υποβληθούν στις ίδιες διαδικασίες για την εξαγωγή ποινών για παραβίαση δικαιωμάτων. Αν αναγνωρίσουμε δικαιώματα στα ζώα και θέλουμε παράλληλα να είμαστε συνεπείς, θα έπρεπε να τιμωρούμε τα ζώα και για συμπεριφορές που αναδεικνύονται μεταξύ τους. Αυτό είναι αδύνατον.

Επίσης, βλέποντας τη σχέση ζώων και ανθρώπων, τότε θα μπορούσαμε να κάνουμε τον εξής συλλογισμό. Εφόσον τα ζώα δεν μπορούν να υποβληθούν στα ίδια στάνταρντ ποινών με τους ανθρώπους παρότι θεωρητικά έχουν τα ίδια δικαιώματα, τότε μπορούμε να συμπεράνουμε ότι είναι και ηθικά ανώτερα από τον άνθρωπο. Δεν υπάρχει ηθική ισότητα ανάμεσα σε όντα τα οποία, ενώ έχουν τα ίδια αρνητικά δικαιώματα, έχουν διαφορετικές υποχρεώσεις βάσει αυτών. Σε μία τέτοια κοινωνία, τα ζώα θα ήταν ηθικά (και νομικά) ανώτερα από τον άνθρωπο.

Συμπερασματικά

Να ξεκαθαρίσουμε εδώ ότι το άρθρο δεν βάλει κατά κανενός φιλόζωου ή εν γένει κατά της φιλοζωίας. Υπάρχει μία νοητή γραμμή ανάμεσα στο «αναγνωρίζω δικαιώματα» και στο «δεν αγαπώ τα ζώα». Και τα δύο μπορούν να είναι ισχύουν ταυτόχρονα αλλά και ξεχωριστά το ένα από το άλλο. Κάποιος μπορεί να λατρεύει τις γάτες αλλά να μην αναγνωρίζει δικαιώματα στις κατοικίδιες γάτες του. Μπορεί κάποιος να μισεί τα ζώα αλλά να αναγνωρίζει δικαιώματα σε αυτά. Ο μόνος τρόπος για να μπορέσει να υπάρξει συμφωνία ανάμεσα σε αυτές τις απόψεις, είναι να κατοχυρωθεί ένα πιο αντικειμενικό κριτήριο. Η ιδιοκτησία των ζώων. Τότε μπορούμε σαφέστερα να δημιουργήσουμε ένα κανονιστικό πλαίσιο για την προστασία τους.

Συνοψίζοντας λοιπόν, ο Λιμπερταριανισμός δεν αναγνωρίζει δικαιώματα στα ζώα. Δεν έχουν τις νοητικές δυνατότητες ώστε να εξάγουν ηθικά πορίσματα από πράξεις τόσο δικές τους όσο και άλλων. Στο μακρινό μέλλον, και όσο προχωράει η εξέλιξη των ειδών, μπορεί κάποια είδη ζώων να αποκτήσουν και ηθική πρακτορεία. Τότε, θα αποκτήσουν και δικαιώματα. Δεν υπάρχει κάτι αμιγώς στο DNA του ανθρώπου που να του δίνει δικαιώματα. Είναι θέμα ύπαρξης ικανότητας λογικής αφηρημένης σκέψης. Όταν κάποιος αποκτά ηθική πρακτορεία και μπορεί να την χρησιμοποιήσει για να κάνει ηθικές κρίσεις, είναι αυτομάτως και ηθικός πράκτορας. Έως τότε, τα ζώα δεν έχουν κανένα δικαίωμα.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα σχετικά με τον Λιμπερταριανισμό: