Ο Ηλίθιος Διανοούμενος: Ο Nassim Nicholas Taleb εναντίον της σύγχρονης «διανόησης»

0
1557
Διανοούμενος
Ο Νασίμ Νίκολας Ταλέμπ, ο ελληνορθόδοξος Νεοϋορκέζος από τον Λίβανο, είναι ένας από τους σημαντικότερους διανοητές του καιρού μας.

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος κατακρίνει τους άλλους επειδή κάνουν πράγματα που δεν κατανοεί ο ίδιος χωρίς ποτέ να συνειδητοποιήσει ότι είναι η ίδια του  η κατανόησή που μπορεί να είναι περιορισμένη. 

The Intellectual Yet Idiot (κεφάλαιο απόσπασμα από το βιβλίο του, «Skin in the Game»)
του Nassim Nicholas Taleb
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Αυτό που βλέπουμε παγκοσμίως, από την Ινδία μέχρι το Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι τις ΗΠΑ, είναι την εξέγερση ενάντια στον εσωτερικό κύκλο των «δεν-έχω-τίποτα-να-χάσω» «υπαλλήλων» και των δημοσιογράφων-αναλυτών, την τάξη των πατερναλιστών ημι-διανοουμένων εμπειρογνωμόνων με κάποιο πτυχίο Ivy League, ή της Oxford-Cambridge ή παρόμοια εκπαίδευση με γνώμονα την πιστοποίηση, που λένε σε μας τους υπόλοιπους 1) τι πρέπει να κάνουμε, 2) τι να φάμε, 3) πώς να μιλάμε, 4) πώς να σκεφτόμαστε και 5) ποιον να ψηφίσουμε.

Ο μονόφθαλμος που οδηγεί τους τυφλούς

Αλλά το πρόβλημα είναι ότι ο μονόφθαλμος οδηγεί τους τυφλούς: αυτά τα αυτο-περιγραφόμενα μέλη της «διανόησης» δεν μπορούν να βρουν ένα δέντρο στο δάσος του Αμαζονίου, που σημαίνει ότι δεν είναι αρκετά έξυπνοι για να χαρακτηριστούν διανοούμενοι και επομένως πέφτουν σε κυκλικότητες. Η ικανότητα κάποιου αποδεικνύεται, αν και μόνο αν μπορεί να περάσει εξετάσεις γραμμένες από ανθρώπους σαν αυτούς.

Με τις ψυχολογικές έρευνες που μπορούν να αναπαραχθούν σε ποσοστό λιγότερο από το 40%, διατροφικές συμβουλές να αναθεωρούνται μετά από 30 χρόνια «λιπο-φοβίας», μακροοικονομικές αναλύσεις που προέβλεπαν χειρότερα από την αστρολογία, ο διορισμός του Bernanke, ο οποίος ήταν εντελώς ανίδεος για τους κινδύνους των πολιτικών του και φαρμακευτικές δοκιμές που αναπαράγονταν στην καλύτερη περίπτωση μόνο στο 1/3 των πειραμάτων, οι άνθρωποι δικαιούνται απόλυτα να βασίζονται στο δικό τους προγονικό ένστικτο και να ακούν τι λένε οι γιαγιάδες τους (ή ο Montaigne και παρόμοια φιλτραρισμένη κλασική γνώση). Τουλάχιστον αυτές έχουν ένα καλύτερο ιστορικό προβλέψεων από αυτούς τους πολιτικούς τσαρλατάνους.

Η δήθεν επιστημονικότητα των διανοουμένων

Πράγματι, μπορούμε να δούμε ότι αυτοί οι ακαδημαϊκοί γραφειοκράτες, που αισθάνονται ότι έχουν το δικαίωμα να διαχειριστούν τη ζωή μας, δεν είναι ούτε συνεπείς, είτε αφορά ιατρικές στατιστικές, είτε τη χάραξη πολιτικής. Δεν μπορούν να ξεχωρίσουν την επιστήμη από τον επιστημονισμό. Στην πραγματικότητα, στα παιδικά τους μυαλά ο επιστημονισμός φαίνεται πιο επιστημονικός από την πραγματική επιστήμη. Για παράδειγμα, είναι τετριμμένο να δείξουμε το εξής: πολλά από αυτά που οι τύποι σαν τους Cass Sunstein και Richard Thaler – εκείνοι δηλαδή που θέλουν να μας «ωθήσουν» σε κάποια συμπεριφορά – ταξινομούν ως «ορθολογικά» ή «παράλογα» (ή σε άλλες τέτοιες κατηγορίες που υποδηλώνουν απόκλιση από ένα επιθυμητό ή κανονισμένο πλαίσιο) προέρχονται από την παρεξήγηση της θεωρίας της πιθανότητας και της διακοσμητικής χρήσης μοντέλων πρώτης τάξης. Είναι επίσης επιρρεπείς στο σφάλμα του να ταυτίζουν το σύνολο με την γραμμική συσσωμάτωση των συστατικών του, όπως είδαμε στο κεφάλαιο που αναλύει περεταίρω τον κανόνα της μειοψηφίας 1.

Αν δεν έχεις τίποτε να χάσεις…

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος είναι μια παραγωγή της νεωτερικότητας και ως εκ τούτου έχει επιταχυνθεί από τα μέσα του εικοστού αιώνα, για να φτάσει στο σημερινό τοπικό του αποκορύφωμα, μαζί με την ευρεία κατηγορία ανθρώπων που δεν έχουν τίποτα να χάσουν, οι οποίοι εισβάλλουν σε πολλές πτυχές της ζωής μας. Γιατί; Απλά, στις περισσότερες χώρες, ο ρόλος της κυβέρνησης είναι μεταξύ πέντε και δέκα φορές μεγαλύτερος από ό, τι πριν από έναν αιώνα (εκφρασμένος σε ποσοστά επί του ΑΕΠ). Ο Ηλίθιος Διανοούμενος φαίνεται πανταχού παρόν στις ζωές μας, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί μια μικρή μειονότητα και σπάνια τον βλέπουμε έξω από εξειδικευμένα κέντρα, ομάδες προβληματισμού, μέσα μαζικής ενημέρωσης και πανεπιστήμια. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν κανονικές δουλειές και έτσι δεν υπάρχουν πολλές εργασιακές ευκαιρίες για τον Ηλίθιο Διανοούμενο.

Προσοχή στον ημι-ημιμαθή που πιστεύει ότι είναι πολυμαθής. Δεν μπορεί από μόνος του να εντοπίσει τη σοφιστεία.

Αξιακές προβολές και έλλειψη κατανόησης

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος κατακρίνει τους άλλους επειδή κάνουν πράγματα που δεν κατανοεί ο ίδιος, χωρίς ποτέ να συνειδητοποιήσει ότι είναι η ίδια του η κατανόηση που μπορεί να είναι περιορισμένη. Πιστεύει ότι οι άνθρωποι πρέπει να ενεργούν σύμφωνα με τα καλύτερα συμφέροντά τους και να γνωρίζουν τα συμφέροντά τους, ειδικά αν είναι «χωριάτες» ή Άγγλοι με χωριάτικη προφορά που ψήφισαν υπέρ του Brexit. Όταν οι πολίτες κάνουν κάτι που έχει νόημα γι’ αυτούς, αλλά όχι για τον ίδιο, ο Ηλίθιος Διανοούμενος χρησιμοποιεί τον όρο «αμορφωσιά». Αυτό που αποκαλούμε γενικά συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία, περιγράφεται από δύο ξεχωριστούς όρους: «δημοκρατία», όταν συμφέρει τον Ηλίθιο Διανοούμενο και «λαϊκισμός», όταν οι πληβείοι τολμούν να ψηφίσουν κατά τρόπο που έρχεται σε αντίθεση με τις προτιμήσεις του. Ενώ οι πλούσιοι άνθρωποι πιστεύουν στο «μία ψήφος ανά δολάριο που πληρώνεις σε φόρο» , οι περισσότερο ανθρωπιστές στο «ένας άνθρωπος, μία ψήφος», η Monsanto στο «μία ομάδα λόμπι, μια ψήφος», ο Ηλίθιος Διανοούμενος πιστεύει στο «ένα πτυχίο πανεπιστημίου, μία ψήφος», με κάποια προσαρμογή όσον αφορά τα ξένα ελίτ σχολεία και τα διδακτορικά, όπως αυτά χρειάζονται στο κλαμπ τους.

Σε κοινωνικό επίπεδο, ο Ηλίθιος Διανοούμενος είναι συνδρομητής στο The New Yorker. Ποτέ δεν βρίζει στο twitter. Μιλάει για «ισότητα φυλών» και «οικονομική ισότητα», αλλά ποτέ δεν θα έβγαινε για ποτό με έναν αλλοδαπό οδηγό ταξί (και πάλι, το να μιλάς εκ του ασφαλούς δηλαδή είναι κάτι εντελώς άγνωστο στον Ηλίθιο Διανοούμενο). Εκείνοι στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν παραμυθιαστεί από τον Tony Blair. Ο σύγχρονος Ηλίθιος Διανοούμενος έχει παρακολουθήσει περισσότερες από μία ομιλίες στο TEDx αυτοπροσώπως ή έχει παρακολουθήσει περισσότερες από δύο συνομιλίες TED στο Youtube. Όχι μόνο ψήφισε υπέρ της Hillary και Monsanto-Malmaison επειδή του φαίνεται εκλεπτυσμένη ή κάτι παρόμοιο, αλλά θεωρεί ότι όποιος δεν πράττει το ίδιο, είναι νοητικά άρρωστος.

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος έχει ένα αντίγραφο της πρώτης έκδοσης του The Black Swan στη βιβλιοθήκη του, αλλά μπερδεύει την ανυπαρξία απόδειξης με την απόδειξη ανυπαρξίας. Πιστεύει ότι τα μεταλλαγμένα είναι «επιστήμη», ότι αυτή η «τεχνολογία» δεν διαφέρει από το συμβατικό επιλεκτικό ζευγάρωμα, ως αποτέλεσμα της ετοιμότητας του να συγχέει την επιστήμη με τον επιστημονισμό.

Συνήθως, ο Ηλίθιος Διανοούμενος κατανοεί τη λογική πρώτου επιπέδου, αλλά όχι δεύτερου (ή υψηλότερου) επιπέδου, κάτι που τον καθιστά εντελώς ανίκανο στην επίλυση δύσκολων προβλημάτων. Στην άνεση του προαστιακού σπιτιού του με γκαράζ δύο αυτοκινήτων, υποστήριξε την «απομάκρυνση» του Καντάφι επειδή ήταν «δικτάτορας», μη συνειδητοποιώντας ότι οι απομακρύνσεις έχουν συνέπειες (θυμηθείτε ότι μιλάει εκ του ασφαλούς και δεν πληρώνει για τα λάθη του).

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος δεν μαθαίνει ποτέ από τα λάθη του

Ο Ηλίθιος Διανοούμενος έσφαλε, ιστορικά, σχετικά με τον σταλινισμό, τον μαοϊσμό, τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, το Ιράκ, τη Λιβύη, τη Συρία, τις λοβοτομές, τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τις δίαιτες με χαμηλή περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες, τις γυμναστικές μηχανές, τον συμπεριφορισμό, τα λιπαρά οξέα, τον Φροϋδισμό, τη θεωρία χαρτοφυλακίων, τη γραμμική παλινδρόμηση, τη στοχαστική μοντελοποίηση ισορροπίας, τα έργα στέγασης, το εγωιστικό γονίδιο, τα μοντέλα πρόβλεψης εκλογών, για τον Bernie Madoff (πριν τη φούσκα) και τις τιμές p. Αλλά, είναι πεπεισμένος ότι η σημερινή του θέση είναι σωστή.

O Ηλίθιος Διανοούμενος είναι μέλος μιας λέσχης για να παίρνει ταξιδιωτικά προνόμια. Αν είναι κοινωνικός επιστήμονας, χρησιμοποιεί στατιστικά στοιχεία, χωρίς να γνωρίζει πώς προέρχονται (όπως ο Steven Pinker και οι ψυχολόγοι που δεν ξέρουν τι τους γίνεται εν γένει). Όταν στο Ηνωμένο Βασίλειο, πηγαίνει σε λογοτεχνικά φεστιβάλ πίνει κόκκινο κρασί με μπριζόλα (ποτέ λευκό). Πίστευε ότι το λίπος ήταν επιβλαβές και τώρα έχει αναθεωρήσει εντελώς. Παίρνει φάρμακα για τη χοληστερίνη, επειδή ο γιατρός του του είπε να το πράξει. Δεν καταλαβαίνει την εργοδικότητα και όταν του εξηγείται, μετά από λίγο την ξεχνάει. Δεν χρησιμοποιεί επιχειρηματικούς όρους ακόμα και όταν μιλάει για επιχειρήσεις. Μελέτησε γραμματική πριν μιλήσει την γλώσσα. Έχει έναν ξάδελφο που εργάστηκε με κάποιον που γνωρίζει τη βασίλισσα. Δεν έχει διαβάσει ποτέ τον Frederic Dard, τον Libanius Antiochus, τον Michael Oakeshot, τον John Gray, τον Amianus Marcellinus, τον Ibn Battuta, τον Saadiah Gaon, ή τον Joseph De Maistre. Ποτέ δεν έχει μεθύσει παρέα με Ρώσους. Ποτέ δεν έχει πιει στο σημείο που ξεκινάμε να σπάμε πράγματα (ή, κατά προτίμηση, καρέκλες). Δεν γνωρίζει καν τη διαφορά μεταξύ της Εκάτης και της Εκάβης (με άλλα λόγια δεν μπορεί να ξεχωρίσει τα σύκα από τη σκάφη). Δεν γνωρίζει ότι δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της «ψευτοδιανόησης» και της «διανόησης», όταν μιλάει εκ του ασφαλούς. Ανέφερε την κβαντομηχανική τουλάχιστον δύο φορές τα τελευταία πέντε χρόνια σε συνομιλίες που δεν είχαν καμία σχέση με τη φυσική.

Ξέρει σε κάθε χρονική στιγμή τι επιπτώσεις έχουν τα λόγια ή οι ενέργειές του στη φήμη του.

Τον ξεχωρίζεις ακόμα πιο εύκολα από το εξής: δεν μπορεί να κάνει ούτε μία άρση θανάτου στο γυμναστήριο.

Όχι, αυτός δεν είναι ένας Ηλίθιος Διανοούμενος.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.



Διαβάστε περισσότερα:

  1. Αφορά την αδυναμία μας να κατασκευάσουμε κάποιο γνωστικό θεωρητικό μοντέλο βασισμένο στην επιμέρους γνώση που έχουμε αποκτήσει μελετώντας τα επιμέρους τμήματα ενός φαινομένου. Στην ουσία αποτελεί επιστημολογική κριτική (δηλαδή κριτική στην μεθοδολογία) σε στατιστικές και οικονομετρικές μεθόδους και όχι μόνο.