Ο Ηθικός Κίνδυνος (moral hazard) στον κρατικό παρεμβατισμό

0
578
Ηθικός Κίνδυνος
Όταν η ανακεφαλαιοποίηση είναι δεδομένη, όταν το bail-out έχει κανονιστεί ως δικλείδα ασφαλείας, μία επιχείρηση έχει κάθε κίνητρο να πραγματοποιήσει κακές επιχειρηματικές κινήσεις. Αυτό ονομάζεται και ηθικός κίνδυνος (Moral Hazard).

Ο κυβερνητικός παρεμβατισμός συνεπάγεται ηθικό κίνδυνο τόσο από την πλευρά της κυβέρνησης όσο και από την πλευρά των πολιτών. Και αυτός ο ηθικός κίνδυνος δεν μπορεί να εξουδετερωθεί με την επιλογή κατάλληλων συμβατικών μηχανισμών, διότι δεν έχει καμία συμβατική βάση

The Political Economy of Moral Hazard (>Interventionism and moral hazard)
του Jörg Guido Hülsmann
Απόδοση: Ευθύμης Μαραμής

Εισαγωγή

Μιλώντας για «εξαναγκαστικό» διαχωρισμό της κυριότητας και του ελέγχου, εννοούμε έναν διαχωρισμό που προκαλείται ενάντια στη βούληση του ιδιοκτήτη. Αν και οι ιδιοκτήτες ενδέχεται να εξαναγκαστούν τόσο από κυβερνήσεις όσο και από ιδιωτικά μέρη, ο κυβερνητικός παρεμβατισμός είναι πολύ πιο σημαντικός στην πράξη. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο λόγω του μεγαλύτερου ποσοτικού αντίκτυπου, αλλά και επειδή, στις δυτικές κοινωνίες τουλάχιστον, ο παρεμβατισμός συνήθως ενσωματώνεται στον νόμο και επομένως μπορεί να είναι αναμενόμενος.

Απρόσκλητη και ανεπιθύμητη συνιδιοκτησία

Ας τονίσουμε πρώτα ότι ο κυβερνητικός παρεμβατισμός δεν πρέπει να συγχέεται με μια μεικτή οικονομία. Στην τελευταία, η κυβέρνηση είναι ένας από τους πολλούς ιδιοκτήτες και ελέγχει μόνο την ιδιοκτησία της. Αντιθέτως, μια παρεμβατική κυβέρνηση διατάζει άλλους ιδιοκτήτες να χρησιμοποιούν τους πόρους τους με διαφορετικό τρόπο από ό,τι αυτοί οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες θα τους είχαν χρησιμοποιήσει. Με αυτόν τον τρόπο, η παρεμβατική κυβέρνηση μετατρέπει ένα άτομο ή μια ομάδα Α (για παράδειγμα την ίδια την κυβέρνηση) σε απρόσκλητο συνιδιοκτήτη της περιουσίας του πράκτορα Β. Η ουσία του παρεμβατισμού είναι ακριβώς αυτή: θεσμοθετημένη απρόσκλητη συνιδιοκτησία.

Η κυβέρνηση μετατρέπει τον εαυτό της σε ανεπιθύμητο και απρόσκλητο συνιδιοκτήτη όποτε φορολογεί, ρυθμίζει κανονιστικά και απαγορεύει. Οι συγκεκριμένες μορφές φορολογίας, κανονιστικής ρύθμισης και απαγόρευσης είναι αναρίθμητες. Το σημαντικό είναι ότι κάθε μορφή κυβερνητικού παρεμβατισμού, από τη φύση του, συνεπάγεται εξαναγκαστικό διαχωρισμό ιδιοκτησίας και ουσιαστικού ελέγχου από τον ιδιοκτήτη.

Η φορολογία συνεπάγεται και κρατική κυριότητα πόρων

Η φορολογία σημαίνει ότι η κυβέρνηση αυτοανακηρύσσεται σε ιδιοκτήτη (ορισμένου ποσοστού) πόρων που ανήκουν στους υποκειμένους φορολογούμενους. Και ότι τους υποχρεώνει να μεταβιβάσουν τελικά αυτούς τους πόρους, τους οποίους οι τελευταίοι δεν θα απέδιδαν οικειοθελώς (διαφορετικά δεν θα μιλούσαμε για φορολογία, αλλά για δωρεές προς την κυβέρνηση). Σήμερα η φορολογία δεν αφορά συγκεκριμένα φυσικά στοιχεία, αλλά το νομισματικό τους ισοδύναμο. Συνεπώς, μέχρι να καταβληθεί ο φόρος, η κυβέρνηση επιβάλλεται ως συνιδιοκτήτης σχεδόν όλων των περιουσιακών στοιχείων των φορολογουμένων. Ωστόσο, μέχρι την καταβολή του φόρου, οι εν λόγω πόροι ελέγχονται συνήθως από τον πολίτη.

Κανονιστικές ρυθμίσεις

Η κανονιστική ρύθμιση σημαίνει ότι η κυβέρνηση απαγορεύει μια ορισμένη χρήση κάποιων πόρων. Η χρήση αυτή δεν είναι τυπικά αυτή που θα επέλεγαν οι πολίτες (διαφορετικά η ρύθμιση θα ήταν άσκοπη). Και πάλι, η κυβέρνηση διακηρύσσει τον εαυτό της ως συνιδιοκτήτη αυτών των πόρων. Εξετάστε την περίπτωση των ελέγχων των τιμών. Εάν η κυβέρνηση καθορίσει τον ελάχιστο κατώτατο μισθό (σ.σ. και των ασφαλιστικών εισφορών), αυτοανακηρύσσεται στην πραγματικότητα σε συνιδιοκτήτη των εργαζομένων, επειδή δεν τους επιτρέπει να εργάζονται υπό συνθήκες που αυτοί κρίνουν κατάλληλες. Και δηλώνει επίσης ότι είναι συνιδιοκτήτης των καπιταλιστών ή, ακριβέστερα, των χρημάτων που οι τελευταίοι σκοπεύουν να δαπανήσουν για την μισθωτή εργασία. Ωστόσο, η κυβέρνηση δεν ελέγχει μόνιμα τις πράξεις των εργαζομένων και δεν παρεμβαίνει σε άλλες χρήσεις των χρημάτων των καπιταλιστών.

Κρατικές απαγορεύσεις

Η απαγόρευση σημαίνει ότι η κυβέρνηση απαγορεύει μια ορισμένη χρήση κάποιων πόρων εντελώς. Και πάλι, ανακηρύσσεται η ίδια σε συνιδιοκτήτη όλων των πόρων που θα μπορούσαν να τεθούν στην απαγορευμένη χρήση. Για παράδειγμα, εάν απαγορεύσει την παραγωγή και την πώληση οινοπνευματωδών ποτών, επιβάλλεται ουσιαστικά ως συνιδιοκτήτης όλων των πόρων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή και την πώληση τέτοιων ποτών. Ωστόσο, δεν παρεμβαίνει όταν οι πόροι αυτοί χρησιμοποιούνται σε άλλες χρήσεις.

Ο παρεμβατισμός δεν καταργεί την ιδιοκτησία. Οι πολίτες εξακολουθούν να έχουν την ιδιοκτησία και τον έλεγχο της περιουσίας τους, παρόλο που πρέπει να μοιράζονται τόσο την κυριότητα όσο και τον έλεγχο με την κυβέρνηση και τους πράκτορες της. Είναι αλήθεια ότι αυτή η εξαναγκαστική συνιδιοκτησία είναι συνήθως θέμα βαθμού. Ο αυξημένος παρεμβατισμός αυξάνει το μερίδιο του κυβερνητικού ελέγχου των πόρων, χωρίς όμως να αποκλείει τον ταυτόχρονο έλεγχο των ίδιων πόρων από άλλους. Αλλά η εξαναγκαστική φύση της ίδιας της συνιδιοκτησίας δεν είναι θέμα βαθμού. Είναι ένα κατηγορηματικό και ουσιαστικό χαρακτηριστικό κάθε παρέμβασης, ακόμα και αν αυτή είναι απειροελάχιστη.

Διαχωρισμός ιδιοκτησίας και ουσιαστικού ελέγχου της

Ο κυβερνητικός παρεμβατισμός πάντα και παντού συνεπάγεται έναν αναγκαστικό διαχωρισμό ιδιοκτησίας και ελέγχου απο τον ιδιοκτήτη. Παρέχει πάντα και παντού ανεπιθύμητες «συμπράξεις» μεταξύ των πολιτών και της κυβέρνησής τους. Επομένως, από τη φύση της, δημιουργεί έναν ηθικό κίνδυνο τόσο για τους πολίτες όσο και για την κυβέρνηση. Το πιο σημαντικό είναι ότι δημιουργεί μια κατάσταση στην οποία κάθε εμπλεκόμενο μέρος (οι πολίτες, αφενός, και η κυβέρνηση, αφετέρου) επιθυμεί να απαλλοτριώσει τους πόρους που υπόκεινται στον παρεμβατισμό εις βάρος των άλλων μερών.

Πρώτα εξετάστε την αντίδραση των πολιτών στη φορολογία, την κανονιστική ρύθμιση και την απαγόρευση. Από το γεγονός ότι η παρέμβαση συνεπάγεται εξαναγκαστική συνιδιοκτησία, προκύπτει ότι οι πολίτες έχουν κίνητρο να αποφύγουν την παρέμβαση. Μπορούν σε κάποιο βαθμό να την αποφύγουν επειδή έχουν κάποιο έλεγχο της ιδιοκτησίας τους. Για να αποφευχθεί η φορολογία, για παράδειγμα, μπορούν να επιλέξουν να επενδύσουν κεφάλαια σε μια χώρα με χαμηλούς φόρους και όχι σε μια χώρα με υψηλούς φόρους. Μπορούν να επιλέξουν να μεταναστεύσουν σε χώρες με χαμηλό φόρο και όχι να παραμείνουν σε χώρες με υψηλούς φόρους. Μπορούν να επιλέξουν ένα επάγγελμα λιγότερο φορολογημένο από άλλα επαγγέλματα. Ή μπορούν να επιλέξουν να κάνουν ψευδείς δηλώσεις εισοδήματος και κεφαλαίων.

Για να αποφύγουν την κανονιστική ρύθμιση, μπορούν να επιλέξουν να μην αγοράζουν ή να πωλούν προϊόντα που υπόκεινται σε ελέγχους τιμών ή μπορούν να επιλέξουν να τα αγοράσουν και να τα πουλήσουν στη μαύρη αγορά. Για να αποφύγουν τις απαγορεύσεις, μπορούν να αγοράσουν και να πουλήσουν απαγορευμένα αντικείμενα στη μαύρη αγορά. Ωστόσο, η λειτουργία στη μαύρη αγορά είναι επικίνδυνη και επομένως πολύ δαπανηρή και η διαφυγή σε άλλες χώρες είναι επίσης δαπανηρή.

Η μεγάλη φορολογία οδηγεί και σε κατανάλωση κεφαλαίου

Επομένως, υπάρχει ένα κίνητρο για τους πολίτες να χρησιμοποιούν μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους για προσωπική κατανάλωση και όχι για να το επενδύσουν. Ως εκ τούτου, η γενική επίδραση της κυβερνητικής παρέμβασης στους πολίτες, συνεπάγεται υπερβολική κατανάλωση και καθιστά την παραγωγή πιο δαπανηρή λόγω της ανάγκης να αποφευχθεί η παρέμβαση.

Αλλά ο ηθικός κίνδυνος παίζει ρόλο και στην πλευρά της ίδιας της κυβέρνησης. Οι κυβερνήσεις βασίζονται στη χρήση των πόρων που απορρέουν από τη φορολογία και την κανονιστική ρύθμιση. Συνεπώς, θα τείνουν να φορολογούν περισσότερο και να ρυθμίζουν περισσότερο, προκειμένου να εξουδετερώσουν τους τρόπους με τους οποίους οι πολίτες απέφυγαν την προηγούμενη κυβερνητική παρέμβασή. Θα επιδιώξει να «βουλώσει τις τρύπες». Έχουμε εδώ έναν βασικό μηχανισμό της δυναμικής του κυβερνητικού παρεμβατισμού. Οι παρεμβατικές κυβερνήσεις έχουν κίνητρο να επεκτείνουν τη φορολογία σε όλους τους κλάδους της οικονομικής ζωής. Να ρυθμίζουν βιομηχανίες που μέχρι στιγμής έχουν ξεφύγει από τη ρύθμιση. Και να υποτάξουν τις χώρες που λειτουργούν ως φορολογικοί παράδεισοι. Το τελικό αποτέλεσμα είναι να ενισχυθούν οι τάσεις που χαρακτηρίσαμε παραπάνω: υπερβολική κατανάλωση και ανεπαρκής παραγωγή, εν συντομία, μια γενική οικονομική εξασθένιση της κοινωνίας.

Δύσκολα μπορεί να μην δοθεί μεγάλη έμφαση στο ότι δεν είναι η συν-ιδιοκτησία αυτή καθαυτή που προκαλεί αυτές τις υπερβολές. Προκαλούνται από την απρόσκλητη και ανεπιθύμητη συνιδιοκτησία που πηγάζει από τον κυβερνητικό παρεμβατισμό.

Παρατηρήστε ότι η ανάλυση μας δεν εξαρτάται καθόλου από την ύπαρξη ασύμμετρων πληροφοριών. Μπορούμε να υποθέσουμε για χάρη της συζήτησης ότι όλοι οι πολίτες γνωρίζουν απόλυτα τις δραστηριότητες της κυβέρνησης και ότι η κυβέρνηση είναι επίσης πολύ καλά ενημερωμένη για τις δραστηριότητες όλων των πολιτών. Όλα αυτά δεν θα άλλαζαν την εικόνα.

Ο κυβερνητικός παρεμβατισμός συνεπάγεται ηθικό κίνδυνο τόσο από την πλευρά της κυβέρνησης όσο και από την πλευρά των πολιτών. Και αυτός ο ηθικός κίνδυνος δεν μπορεί να εξουδετερωθεί με την επιλογή κατάλληλων συμβατικών μηχανισμών, διότι δεν έχει καμία συμβατική βάση. Επιβάλλεται δια της βίας. Δεν μπορεί να παρεμποδιστεί, επιλέγοντας να αποφύγουμε εντελώς την κατάσταση που είναι ηθικώς επικίνδυνη, διότι η ίδια αυτή κατάσταση είναι που επιβάλλεται εξαναγκαστικά. Το ίδιο το νόημα του παρεμβατισμού είναι, όπως είπαμε, να απορρίπτει τις επιλογές των ιδιοκτητών των πόρων και των περιουσιών.

Και ομοίως, η λειτουργία του ηθικού κινδύνου δεν μπορεί να εξαλειφθεί ή να μειωθεί με σωστές προσδοκίες, όπως στην περίπτωση του ηθικού κινδύνου στην ελεύθερη αγορά.

Κλείνοντας

Η υπόθεση είναι ακριβώς η αντίστροφη. Όταν οι πολίτες προβλέπουν σωστά πόσο υψηλός θα είναι ο επόμενος φόρος και πότε θα τους χτυπήσει, είναι ακριβώς και η στιγμή που ο ηθικός κίνδυνος θα αρχίσει να τους επηρεάζει και να τους παρακινεί να αποφύγουν τον φόρο.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.