Ο μύθος του αλτρουισμού

0
603
Αλτρουισμός

Αλτρουισμός, υπό την έννοια της τοποθέτησης του «Εγώ» υπό του «Εμείς», της αυτοθυσίας, ή, πιο αυστηρά, της θυσίας δικού μας οφέλους προς αύξηση του οφέλους άλλου δεν μπορεί να υφίσταται πραξεολογικά

του Μιχάλη Γκουντή

Τάλιρα και άστεγοι

Έχετε ένα τάλιρο στην τσέπη με το οποίο σχεδιάζατε να πάρετε ένα από αυτά τα χρυσά σύρματα με τα οποία σχηματίζουν οι πλανόδιοι το όνομα κάποιου. Το θέλετε για τη σύζυγο σας, έτσι για το καλό, για να γλιτώσετε την παντόφλα για χτες το βράδυ που γυρίσατε αργά το βράδυ με κραγιόν στον γιακά σας. Προχωρώντας τώρα στην Ερμού αναζητώντας τον πλανόδιο, βρίσκεστε μπροστά σε έναν άστεγο που σας ζητάει χρήματα. Εσείς, ως καλός και συμπονετικός άνθρωπος που είστε, δίνετε το τάλιρο στον φτωχό συνάνθρωπο μας (ναι, τάλιρο δώσατε, είναι πολλά, είναι ένα απλό παράδειγμα μην ωρύεστε) και ως εκ τούτου την παντόφλα δεν την γλιτώνετε σίγουρα σπίτι. Όχι, ότι θα σας έσωζε το δώρο που θα κάνατε στη γυναίκα σας αλλά λέμε τώρα…

Εξετάζοντας την Ανθρώπινη δράση μέσω της πραξεολογίας

Έχοντας ξεκινήσει την πορεία σας προς αγορά του δώρου η αξιακή κλίμακα του ατόμου (υποθέτοντας ότι θα πραγματοποιήσει τη συναλλαγή) θα μπορούσε να γραφτεί κάπως έτσι:

Αξιακή κλίμακα κατά την πραγματοποίηση της αγοράς
  1. Αγορά του δώρου με τα 5 ευρώ
  2. Κάτι άλλο
  3. Κάτι άλλο
  4. Κάτι άλλο

Στις θέσεις 2-5 θα μπορούσαν να βρίσκονται εναλλακτικές χρήσεις των 5 ευρώ, ή ακόμα και άλλες δραστηριότητες που δεν έχουν σχέση με τη δαπάνη των χρημάτων. Όπως και να έχει, πραγματοποιώντας την αγορά, πραξεολογικά, το άτομο έχει τοποθετήσει την απόκτηση του δώρου στην κορυφή της αξιακής του κλίμακας και το δώρο καθαυτό παραπάνω από τα χρήματα, ειδάλλως δεν θα πραγματοποιούσε τη συναλλαγή. Για διάφορους ψυχολογικούς λόγους (που δεν αφορούν την πραξεολογία), το άτομο θυσίασε τις εναλλακτικές του για να αποκτήσει το δώρο. Το δώρο ήταν ότι πιο πολύτιμο θεωρούσε ότι μπορούσε να αποκτήσει τη δεδομένη στιγμή. Πολύτιμο για ποιον όμως; Φυσικά για το άτομο το ίδιο: αυτός σκέφτεται και αυτός δρα.

Λέγοντας ότι το άτομο «θυσίασε» τις εναλλακτικές του (κάτι που ονομάζουμε κόστος ή κόστος ευκαιρίας), δεν εννοούμε ότι το έκανε από μία αίσθηση «καθήκοντος». Λόγω του ότι ο χρόνος και οι πόροι είναι πεπερασμένοι, δεν έχουμε ούτε άπειρα χρήματα ούτε μπορούμε να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες μας όλες ταυτόχρονα, αναγκαστικά πρέπει να ιεραρχήσουμε την πραγματοποίηση των αναγκών μας στο χρόνο. Οι εναλλακτικές απορρίφθηκαν επειδή, σε σχέση με την πράξη στην κορυφή της κλίμακας, είχαν κατ’ ανάγκη μικρότερη αξία για το άτομο. Το άτομο επέλεξε να δράσει ως έχει, αναμένοντας εκ των προτέρων να βρεθεί σε μία καλύτερη κατάσταση από αυτή που ήταν πριν τη συναλλαγή. Να αυξηθεί δηλαδή το ψυχικό του «εισόδημα».

Όπως και να έχει, το άτομο συναντάει τον άστεγο και αποφασίζει να του δώσει το τάλιρο. Στη θέα του άστεγου το άτομο αναπροσαρμόζει την αξιακή του κλίμακα βάσει της επιλογής του οπότε έχουμε κάτι σαν και αυτό:

Αξιακή κλίμακα κατά την δωρεά στον άστεγο
  1. Δωρεά στον άστεγο των 5 ευρώ
  2. κάτι άλλο
  3. κάτι άλλο
  4. κάτι άλλο

Η αξιακή κλίμακα του ανθρώπου άλλαξε, όπως θα διαπιστώναμε αν πραγματοποιούσε αυτήν την πράξη, η απόκτηση του δώρου αντικαταστάθηκε από τη δωρεά στον άστεγο. Έχοντας αποχωριστεί τα 5 ευρώ, η απόκτηση του δώρου καταργείται εντελώς από την κλίμακα αξιών (αφού χρειάζεται οπωσδήποτε τα 5 ευρώ) και κάποιες άλλες εναλλακτικές θυσιάστηκαν για τη δωρεά στον άστεγο. Οι κατηγορικές συνθήκες που ίσχυαν στην προηγούμενη περίπτωση με την αγορά του δώρου ισχύουν και εδώ: σπανιότητα πόρων, περατότητα χρόνου, αδυναμία ικανοποίησης όλων των αναγκών ταυτόχρονα. Πάλι είχαμε ιεράρχηση αναγκών και πάλι θυσία των εναλλακτικών λόγω της αδυναμίας μας να τις πραγματοποιήσουμε όλες ταυτόχρονα.

Και πάλι: η επιλογή του ατόμου να αποχωριστεί τα 5 ευρώ προς τον άστεγο πραγματοποιήθηκε, δεδομένων των κατηγορικών συνθηκών της ανθρώπινης δράσης, επειδή αναμενόταν εκ μέρους του μία βελτίωση της παρούσας κατάστασης του. Προσδοκούσε αύξηση του ψυχικού του «εισοδήματος»: ήθελε να νιώσει καλύτερα.

Υπάρχει αλτρουισμός εδώ;

Αλτρουισμός, υπό την έννοια της τοποθέτησης του «Εγώ» υπό του «Εμείς», της αυτοθυσίας, ή, πιο αυστηρά, της θυσίας δικού μας οφέλους προς αύξηση του οφέλους άλλου δεν μπορεί να υφίσταται πραξεολογικά. Γιατί; Γιατί προσδοκούμε και εμείς ως άτομα κάποιο όφελος από τη συναλλαγή, ειδάλλως δεν θα την πραγματοποιούσαμε. Η παρανόηση περί αλτρουιστικής συμπεριφοράς βασίζεται κατά κύριο λόγο στην άποψη ενός τρίτου παρατηρητή. Κάποιος που βλέπει αυτή τη συναλλαγή, δεδομένης της αξίας που δίνουμε στο χρήμα, συμπερασματικά θα κατέληγε στο ότι δεν είμαστε άνθρωποι του χρήματος και ότι είμαστε πρόθυμοι να θυσιάσουμε τη δική μας βολή χάριν κάποιου άλλου.

Το θεμελιώδες σφάλμα εδώ είναι ότι το χρήμα δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό (εκτός και αν κάποιος βρίσκει ευχαρίστηση στο να διατηρεί υψηλά τους λογαριασμούς του σε χρήμα, κάτι που δεν αποτελεί και κανόνα και δεν μπορεί να γενικευτεί εύκολα). Δεν τρώγεται, δεν πίνεται. Αυτό που κάνει είναι να ανταλλάσσεται για αγαθά ως μέσο ανταλλαγής. Το χρήμα είναι η διέξοδος προς άλλα αγαθά. Τα αγαθά τώρα μπορεί να είναι είτε υλικά (πράγματα) είτε άυλα (υπηρεσίες). Όπως και να έχει, το χρήμα το παραχωρούμε επειδή το εκτιμούμε λιγότερο από αυτό που θα λάβουμε έναντι. Στην περίπτωσή μας, τι έλαβε ο αλτρουιστής μας; Πολύ σωστά, έλαβε συναισθηματική πλήρωση. Δεν έχασε τίποτα, δεν θυσίασε τίποτα. Βγήκε και αυτός κερδισμένος από τη συναλλαγή. Εφόσον δεν έχασε κάτι, ο αλτρουισμός δεν υφίσταται εκ της ανθρώπινης δράσης: αποτελεί μία επιτελεστική αντίφαση.

Ομπτζεκτιβισμός, πραξεολογία και αλτρουισμός 

Οι ομπτζεκτιβιστές, δηλαδή οι οπαδοί της φιλοσοφίας της Ayn Rand, θεωρούν τις αλτρουιστικές πράξεις ως ανήθικες, καθώς αντιβαίνουν στον ορθολογικό εγωισμό, το κίνητρο των ανθρώπων προς επιβίωση. Αλλά, όπως δείξαμε παραπάνω, ακόμα και οι αλτρουιστικές πράξεις ωθούν στην αύξηση του οφέλους του αλτρουιστή και ως εκ τούτου αυτο-ακυρώνονται ως αλτρουιστικές per se. Είναι και αυτές, τρόπον τινά «εγωιστικές» ή ωφελιμιστικές, από την άποψη της αύξησης του οφέλους του ατόμου κατά τη δράση του.

Ακόμα και αν «ξεχειλώναμε» τον όρο, ώστε να συμπεριλάβει την όποια προσφορά προς το κοινωνικό σύνολο, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η ψυχική ωφέλεια που λαμβάνεται έναντι, τότε οποιοσδήποτε καπιταλιστής, εργαζόμενος, παραγωγός κοκ. είναι αλτρουιστής. Γιατί; Διότι συμβάλει στην κοινωνική ευημερία με την αύξηση της δεξαμενής του πλούτου και των αγαθών σε μία κοινωνία. Στην πραγματικότητα, εάν υπήρχε η δυνατότητα να μετρήσουμε «μονάδες ωφέλειας» (utils), και υποθέταμε ότι όσα περισσότερα άτομα εξυπηρετούνται, τόσο μεγαλύτερο μετρήσιμο όφελος παράγεται, τότε κάποιος σαν τον Bill Gates είναι μεγα-αλτρουιστής.

Υπό αυτήν την έννοια, εάν στο καπιταλιστικό σύστημα, ένα άτομο εξυπηρετεί πολλά, τότε όλοι έως έναν βαθμό είμαστε αλτρουιστές. Αλλά, αν όλοι είμαστε αλτρουιστές, τότε κανείς μας δεν είναι. Διότι δεν μπορούσαμε να διακρίνουμε τον μη αλτρουιστή, ώστε να τον έχουμε ως σημεία αναφοράς για να ορίσουμε τους εαυτούς μας ως αλτρουιστές. Ενδιαφέρον έτσι;

Συμπέρασμα

Οπότε, τι δείξαμε σε αυτό το άρθρο; Πρώτον, ότι ο αλτρουισμός πραξεολογικά δεν υφίσταται καθώς αποτελεί μία αντίφαση επί της αρχής της ανθρώπινης δράσης. Και δεύτερον, ότι αν χαλαρώσουμε τον όρο, όλοι είμαστε έως ένα βαθμό αλτρουιστές σε ένα καπιταλιστικό σύστημα. Το ουσιαστικό πρόβλημα οφείλεται στον εξωτερικό παρατηρητή. Είναι εξαιτίας αυτού που θεωρείται μία πράξη μας ως αλτρουιστική, που αποκτούμε και εμείς την περιγραφή αυτή. Παρόλα αυτά, αν εξετάσουμε το θέμα μεθοδολογικώς ατομικιστικά, βλέποντας την ατομική δράση υπό το πρίσμα του μεμονωμένου ατόμου, ο παρατηρητής έχει άδικο. Άδικο θα είχε ακόμα και σε περιπτώσεις που κάποιος πηγαίνει κάπου εθελοντής ή ακόμα και θυσιάζει τη ζωή ή σωματική του ακεραιότητα για κάποιον άλλον. Όλοι μας παίρνουμε κάτι παραπάνω (ή αναμένουμε να πάρουμε) από αυτό που θα δώσουμε: ειδάλλως δε θα το δίναμε ποτέ.

***

Ο Μιχάλης Γκουντής είναι φιλελεύθερος αναρχοκαπιταλιστής, ανεξάρτητος αναλυτής της Αυστριακής Σχολής οικονομικών. Εργάζεται επί του παρόντος ως εκπαιδευτικός για παιδιά με ειδικές ανάγκες.

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα: