Δικαιολογώντας τα αδικαιολόγητα: Ο σπαγκοραμμένος

0
739
Ο σπαγκοραμμένος
O Σκρουτζ ΜακΝτάκ είναι από της χαρακτηριστικότερες γελοιογραφικές απεικονίσεις του πάμπλουτου, τσιγκούνη και φιλάργυρου επιχειρηματία. Είναι όμως η τσιγκουνιά του κάτι μεμπτό;

Ο σπαγκοραμμένος δεν έχει αναρρώσει ακόμα από την επίθεση που δέχτηκε στο κλασικό παραμύθι του Κάρολου Ντίκενς «Μία Χριστουγεννιάτικη Ιστορία». Παρόλο που έχει δεχτεί και πρωτύτερα επιθέσεις, θα λέγαμε ότι η φιγούρα του Εμπένιζερ Σκρουτζ έχει γίνει κλασική και έχει παρεισφρήσει στην κουλτούρα μας.

 του Walter Block

Defending the Undefendable: The Μiser
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Tο «Δικαιολογώντας τα αδικαιολόγητα» αποτελεί μία σειρά άρθρων, η οποία σκοπό θα έχει την ανάλυση φαινομένων και καταστάσεων, οι οποίες τείνουν να ξυπνούν τον ηθικολόγο μέσα μας καθώς και την οργή μας προς αυτές. Στόχος των άρθρων είναι να αποκαταστήσει τη «δικαιοσύνη» και να αλλάξει το πως βλέπει ο αναγνώστης τα άτομα που συμμετέχουν στα συγκεκριμένα φαινόμενα και ιδανικά στο τέλος να πείσει περί της χρησιμότητάς των. Τα κείμενα* θα κινούνται επιχειρηματολογικά γύρω από τις εξής προκείμενες.

Οι δρώντες οι οποίοι θίγονται δεν είναι ανήθικοι διότι:

  1. Δεν είναι ένοχοι εγκλήματος επιθετικά βίαιης φύσης
  2. Σε σχεδόν όλες τις περιπτώσεις πρακτικά ωφελούν την κοινωνία
  3. Αν απαγορευτούν δραστηριότητές τους, τότε θα καταλήξουμε σε χειρότερη θέση

Έχοντας ορίσει το γενικό πλαίσιο, ας εξετάσουμε την περίπτωση του σπαγκοραμμένου, φιλάργυρου και τσιγκούνη (miser).

Ο σπαγκοραμμένος

Ο σπαγκοραμμένος δεν έχει αναρρώσει ακόμα από την επίθεση που δέχτηκε στο κλασικό παραμύθι του Κάρολου Ντίκενς «Μία Χριστουγεννιάτικη Ιστορία». Παρόλο που έχει δεχτεί και πρωτύτερα επιθέσεις, θα λέγαμε ότι η φιγούρα του Εμπένιζερ Σκρουτζ έχει γίνει κλασική και έχει παρεισφρήσει στην κουλτούρα μας. Η ίδια στάση εμπεριέχεται και στα βιβλία αρχαρίων φοιτητών οικονομικών σχολών. Μέσα σε αυτά, ο άπληστος τσιγκούνης κατηγορείται για την ανεργία, την φτώχεια, τη διαστρέβλωση των επιχειρηματικών κύκλων και τις οικονομικές κρίσεις. Στο φημισμένο «παράδοξο της αποταμίευσης» οι φοιτητές, ενώ μαθαίνουν, ότι η αποταμίευση είναι μία πλήρως φυσιολογική πράξη ενός ατόμου ή νοικοκυριού, μπορεί εντούτοις να είναι καταστροφική για μία οικονομία στο σύνολό της. Το κυρίαρχο κεϋνσιανικό αφήγημα είναι ότι η αποταμίευση ισούται με λιγότερη κατανάλωση, που σημαίνει λιγότερο χρήμα στην αγορά και επομένως λιγότερες θέσεις εργασίας.

Ποιο είναι το κακό με την αποταμίευση;

Είναι καιρός να βάλουμε ένα τέλος σε αυτές τις παρεξηγήσεις. Πολλές είναι οι ωφέλειες προερχόμενες από τις αποταμιεύσεις. Από τότε που ο πρώτος άνθρωπος των σπηλαίων αποταμίευσε σπόρους σιταριού για μετέπειτα χρήση, ολόκληρη η ανθρωπότητα έχει επωφεληθεί από την διάθεση των αποταμιευτών να αναβάλουν τις απολαύσεις της κατανάλωσης, ώστε να έχουν πόρους σε μία περίοδο ανάγκης. Οι αποταμιευτές είναι εκείνοι που τελικά επενδύουν σε παραγωγικούς συντελεστές, χτίζουν εργοστάσια και ανοίγουν θέσεις εργασίας για όλους τους υπόλοιπους.

Φυσικά, είναι αυτονόητο ότι αυτοί οι άνθρωποι έγιναν πλουσιότεροι από τους συνανθρώπους τους. Αυτό θα λέγαμε ότι είναι και ο κύριος λόγος της ύπαρξης αυτής της εμπάθειας προς το πρόσωπό τους. Ίσως δηλαδή, η όλη διαδικασία της αποταμίευσης κόλλησε τη ρετσινιά και στον αποταμιευτή. Διότι το ύψος των μισθών που λαμβάνουν οι υπόλοιποι είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον ρυθμό κατά τον οποίο οι αποταμιευτές μπορούν να αποταμιεύουν.

Υπάρχουν για παράδειγμα πολλοί λόγοι για τους οποίους ένας Ολλανδός κερδίζει περισσότερα χρήματα από έναν Έλληνα. Εκτός από την ανώτερη εκπαίδευσή του, που του δίνει και μεγαλύτερη παραγωγικότητα, ο Ολλανδός είναι σε θέση να αποταμιεύει περισσότερο από τον Έλληνα. Kαι αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο. Η αποταμίευση ήταν αυτή που εν τέλει έδωσε την ώθηση στην κοινωνία να ξεφύγει από τη φτώχεια.

Αποταμίευση ή μανιώδης συσσώρευση;

Ίσως εδώ εμφανιστεί η εξής ένσταση. Σίγουρα η αποταμίευση είναι μία έλλογη πράξη των ατόμων, των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Τι γίνεται όμως όταν το χρήμα απλά συσσωρεύεται και μένει λιμνάζον στα θησαυροφυλάκια; Σίγουρα όταν τα λεφτά εν τέλει χρησιμοποιούνται κάπου, παράγουν όφελος. Τώρα η ύπαρξή τους δεν έχει νόημα πια. Θα τεθεί ο ισχυρισμός ότι ο συσσωρευτής (hoarder), οδηγεί στη μείωση των χρημάτων που λαμβάνονται από τους επιχειρηματίες, κάτι που θα οδηγήσει σε μείωση της παραγωγής και σε αύξηση επομένως της ανεργίας. Όσο λοιπόν μισθοί κατεβαίνουν και άνθρωποι μένουν άνεργοι, τότε η κατανάλωση θα πέσει οδηγώντας την οικονομία σε έναν φαύλο κύκλο μειωμένης κατανάλωσης και παραγωγής. Με άλλα λόγια η συσσώρευση κεφαλαίου και χρήματος θεωρείται στείρα και καταστροφική.

Το επιχείρημα φαίνεται αληθοφανές αλλά αγνοεί ένα στοιχείο το οποίο η κεϋνσιανική σκέψη αποτυγχάνει συνεχώς να συμπεριλάβει στους ισχυρισμούς της. Την πιθανότητα μεταβολής των τιμών. Πριν ο επιχειρηματίας αρχίσει να απολύει υπαλλήλους και να μειώνει παραγγελίες από παραγωγούς κατά πάσα πιθανότητα θα ρίξει τις τιμές του. Θα κάνει εκπτώσεις ή κάποια άλλη ισοδύναμη ενέργεια που να μεταφέρει αυτή τη μείωση τιμών στο κοινό. Εάν το πρόβλημα έγκειται στο ότι τα προϊόντα του ότι απλά δεν πωλούνται, τότε αυτό αρκεί για να τερματίσει τον φαύλο κύκλο που τρομοκρατεί τους κεϋνσιανούς. Πώς και έτσι;

Λιγότερα χρήματα «κυνηγούν» τον ίδιο αριθμό αγαθών και υπηρεσιών

Παρακρατώντας τα χρήματά του από την κατανάλωση και μη επενδύοντας τα σε κεφάλαιο, ο αποταμιευτής μας μειώνει την απόλυτη ποσότητα χρήματος στην αγορά. Δεδομένου πως ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν τις τιμές σε μία αγορά είναι και ο απόλυτος αριθμός χρημάτων, η αποταμίευση μειώνει εν τέλει τις τιμές στην αγορά. Ας αναλογιστούμε ένα απλοϊκό αλλά ακριβές μοντέλο του σκεπτικού μας στο οποίο ο ίδιος αριθμός αγαθών δημοπραττείται για μικρότερη ποσότητα ευρώ. Επομένως, όσο λιγότερα τα ευρώ, τόση και μεγαλύτερη η αγοραστική αξία ανά χρηματική μονάδα. Αν η αποταμίευση ή η συσσώρευση μπορεί να οριστεί και ως μείωση στην κυκλοφορία του χρήματος, τηρουμένων των αναλογιών, τα λιγότερα χρήματα στην αγορά ρίχνουν τις τιμές. Επομένως η αποταμίευση και η τσιγκουνιά ρίχνουν τις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών.

Δεν υπάρχει κάτι εγγενώς κακό στην μείωση των τιμών. Τουναντίον, οι οικονομικά ασθενέστεροι μπορούν να επωφεληθούν από τις μειωμένες τιμές. Το λιγοστό χρήμα τους έχει περισσότερη αξία.

Ούτε η πτώση τιμών θα φέρει κάποια οικονομική κρίση. Οι τιμές των πιο πολύπλοκων και αποτελεσματικών μηχανημάτων μας για παράδειγμα έχουν γενικά ακολουθήσει διαχρονικά μία πτωτική πορεία. Αυτοκίνητα, υπολογιστές και άλλα προϊόντα, όταν παράχθηκαν για πρώτη φορά, ήταν απλησίαστα για τις μάζες των ανθρώπων. Με τα χρόνια όμως και με την βελτίωση των παραγωγικών διαδικασιών, οι τιμές τους έπεσαν ραγδαία, αλλά καμία κρίση δεν προέκυψε από την πτώση αυτήν των τιμών. Θα έλεγε κανείς ότι κρίση περνούν οι επιχειρηματίες οι οποίοι ακολουθούν πιστά το κεϋνσιανικό μοντέλο και δεν ρίχνουν τις τιμές τους όταν πέφτει η ζήτηση. Απέχοντας πολύ από το να προκαλούν κρίσεις, οι επιχειρηματίες που προσαρμόζονται ρίχνοντας τις τιμές τους, συνεχίζουν το ίδιο καλά απλά με χαμηλότερο επίπεδο τιμών. Η αιτία των κρίσεων επομένως έγκειται αλλού.

Περί συσσώρευσης πλούτου

Παρομοίως δεν υπάρχει καμία ουσία στην ίδια κατηγορία όταν απευθύνεται στους συσσωρευτές πλούτου. Ακόμα και αν αλήθευε, δε θα ήταν και επιχείρημα κατά της συσσώρευσης χρήματος. Η ελεύθερη αγορά είναι ένα σύστημα συνεχούς μεταβολής ως προς τα γούστα και τις προτιμήσεις των καταναλωτών. Το να κατηγορεί κάποιος την συσσώρευση πλούτου ως στρεβλωτική είναι εντελώς ανυπόστατο. Θα έπρεπε να κάνει το ίδιο για κάθε αλλαγή στις προτιμήσεις των καταναλωτών στα ρούχα, φαγητό και διασκέδαση. Αλλαγές οι οποίες θεωρητικά θα μπορούσαν και αυτές να καλούν σε «διορθωτικές» παρεμβάσεις από την κυβέρνηση. Ακόμα και έτσι, η στάση του σπαγκοραμμένου δεν είναι καν τόσο διαστρεβλωτική. Αυτό διότι για κάθε τσιγκούνη και άπληστο συλλέκτη χρήματος, υπάρχουν άλλοι τόσοι και περισσότεροι που εν τέλει θα δαπανήσουν τα χρήματά τους.

Η θέση επίσης ότι τα χρήματα αυτά όντα σε κάποιο σεντούκι ή στο μαξιλάρι δεν παράγουν κάποιο τόκο, αν ήταν σε τράπεζα, είναι φαιδρή. Τότε θα έπρεπε να πούμε το ίδιο για κάθε άνθρωπο που έχει χρήματα στο πορτοφόλι του, που δεν του δίνουν τόκο. Είναι και αυτοί συσσωρευτές και τσιγκούνηδες; Ποιο είναι το όριο εκείνο της μη δαπάνης χρήματος που θα χαρακτηριζόταν ως στείρα και καταστροφική; Οποιοδήποτε αριθμητικά προσδιορισμένο όριο φαίνεται να είναι εντελώς αυθαίρετο.

Το να μην έχουν οι άνθρωποι λεφτά στις τράπεζες και να τα κρατούν κρυμμένα κάπου μπορεί σε εμάς να φαίνεται ανόητο αλλά για εκείνους δεν είναι. Όπως ένας σπάταλος άνθρωπος βρίσκει ευχαρίστηση στο να μην έχει ευρώ στο πορτοφόλι του, ένας τσιγκούνης βρίσκει ευχαρίστηση στο να έχει τους λογαριασμούς του ισορροπημένους, λεφτά κάτω από το μαξιλάρι του. Πώς είναι δυνατόν οι οικονομολόγοι που ενδιαφέρονται για την αύξηση του «γενικού καλού» να αγνοούν τι συνιστά το καλό για κάθε αποταμιευτή ή συσσωρευτή πλούτου; Γιατί το γενικό καλό ορίζεται με βάση αυτούς που θα επωφελούνταν από το χρήμα άλλων και μόνο;

Επίλογος

Η στάση του σπαγκοραμμένου, του τσιγκούνη και του συσσωρευτή μπορεί να χαρακτηριστεί ηρωική. Επωφελούμαστε από τις χαμηλότερες τιμές που προκύπτουν από αυτή. Το χρήμα που έχουμε τώρα και θα αποκτήσουμε αργότερα θα είναι πολυτιμότερο. Με αυτό θα μπορέσουμε να αγοράσουμε μεγαλύτερη ποσότητα αγαθών σε σύγκριση με το παρελθόν. Αντί να είναι επιβλαβής για την κοινωνία, ο σπαγκοραμμένος είναι ένας ευεργέτης. Αυξάνει την αγοραστική μας δύναμη κάθε φορά που τον πιάνουν οι «τσιγκουνιές» του. Τέλος, διατηρεί αυτή του την στάση παρά τη γενικότερη κοινωνική και θεσμική εμπάθεια που δέχεται.

***

*Τα κείμενα είναι προσαρμογές άρθρων που δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο του Walter Block «Defending the Undefendable» (1976), όπου πραγματεύεται παρόμοιες περιπτώσεις κοινωνικά κατακριτέων δραστηριοτήτων, ισχυριζόμενος ότι παρέχουν όφελος χωρίς να θυματοποιούν κανέναν.

**Ο Walter Block είναι Αμερικανός οικονομολόγος της Αυστριακής Σχολής και θεωρητικός του λιμπερταριανισμού και του αναρχοκαπιταλισμού. Καθηγητής στο πανεπιστήμιο Loyola της νέας Ορλεάνης και επίτιμος συνεργάτης του Mises Institute.

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





 

Διαβάστε επίσης: