Οι Αυστριακοί και όχι οι Νεοκλασικοί είναι οι πραγματικοί εχθροί του σοσιαλισμού

0
513
Αυστριακή Σχολή vs Σοσιαλισμός

Η ουσία του επιχειρήματος του von Mises ήταν ότι, αν κάποιος δεν πειστεί εκ των προτέρων, ότι ο σοσιαλισμός ζημιώνει όλο το κοινωνικό σύνολο, τότε δεν υπάρχει κάποιος λόγος να απορρίψει το σύστημα αυτό. Θα μπορούσε ανά πάσα στιγμή, σε κάθε του αποτυχία να ισχυρίζεται ότι αυτός «δεν εφαρμόστηκε σωστά»,

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Το Πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού αποτέλεσε και την ταφόπλακα για τον σοσιαλισμό ήδη από το 1920, όταν και κυκλοφόρησε ως δοκιμιακή εργασία του τότε – νέου σχετικά – Ludwig von Mises. Το επιχείρημά του ήταν εξαιρετικά απλό. Αγνόησε επιδεικτικά και μάλιστα έδωσε μεγάλα ελαφρυντικά στα επιχειρήματα των σοσιαλιστών. Όχι μόνο υπέθεσε ότι θα υπήρχε ο «σοσιαλιστής άνθρωπος», αλλά υπέθεσε και χάριν συζήτησης ότι η μετάβαση από το καπιταλιστικό σύστημα της αγοράς προς τον σοσιαλισμό έχει πραγματοποιηθεί ήδη. Έδωσε επίσης και στους σοσιαλιστές την παραδοχή ότι οι κεντρικοί σχεδιαστές θα επιλέγονταν με βάση τη διαχειριστική τους ικανότητα και το ήθος τους, εξασφαλίζοντας έτσι ελάχιστη ή και καθόλου διαφθορά.

Αλίμονο όμως, αυτό δε θα ήταν αρκετό. Απουσία αγοράς στους κεφαλαιουχικούς συντελεστές, αυτοί δε θα είχαν τιμές. Χωρίς τιμές, ο υπολογισμός όσον αφορά τα κεφαλαιουχικά αγαθά, δηλαδή την ουσία της παραγωγής, θα ήταν αδύνατος. Ένας κεντρικός  σχεδιαστής μπορεί να ήξερε τι να παράξει. Αλλά δε θα ήξερε πού θα έπρεπε να το παράξει, σε τι ποσότητες, με ποια μέσα. Δε θα γνώριζε αν ο τρόπος παραγωγής του ήταν αποδοτικός ή ζημιογόνος και δεν θα γνώριζε τις καλύτερες εναλλακτικές χρήσεις των μέσων παραγωγής του. Αυτό οδήγησε τον von Mises να συμπεράνει ορθά, ότι ο σοσιαλισμός, απουσία δυνατότητας οικονομικού υπολογισμού θα ήταν φύσει αποτυχημένος ως σύστημα.

Το βαθύτερο νόημα του Προβλήματος οικονομικού υπολογισμού

Ο von Mises δεν έμεινε βέβαια εκεί. Στο magnum opus του «Human Action», συμπέρανε ότι απουσία οικονομικού υπολογισμού η κοινωνία ολόκληρη θα κατέρρεε:

«Αν δεν μπορούσαν να προβληθούν άλλες αντιρρήσεις στα σοσιαλιστικά σχέδια παρά ότι ο σοσιαλισμός θα μείωνε το βιοτικό επίπεδο του συνόλου ή τουλάχιστον της τεράστιας πλειοψηφίας, θα ήταν αδύνατο για την πραξεολογία να αποδώσει τελική κρίση. Οι άνθρωποι θα έπρεπε να αποφασίσουν για το δίλημμα μεταξύ του καπιταλισμού και του σοσιαλισμού, με βάση τις σχετικές και αξιακές τους κρίσεις. Θα πρέπει να επιλέξουν μεταξύ των δύο συστημάτων, όπως επιλέγουν μεταξύ πολλών άλλων […] Ωστόσο, η πραγματική ουσία των πραγμάτων είναι τελείως διαφορετική […] Ο σοσιαλισμός δεν είναι ένα ρεαλιστικό σύστημα οικονομικής οργάνωσης της κοινωνίας επειδή δεν διαθέτει καμία μέθοδο οικονομικού υπολογισμού […] Ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί επειδή είναι πέρα από την ανθρώπινη δύναμη να καταστεί ως κοινωνικό σύστημα». 1

 

Η ουσία του επιχειρήματος του von Mises ήταν ότι, αν κάποιος δεν πειστεί εκ των προτέρων, ότι ο σοσιαλισμός ζημιώνει όλο το κοινωνικό σύνολο, τότε δεν υπάρχει κάποιος λόγος να απορρίψει το σύστημα αυτό. Θα μπορούσε ανά πάσα στιγμή, σε κάθε του αποτυχία να ισχυρίζεται ότι αυτός «δεν εφαρμόστηκε σωστά», ή ότι «εξωτερικές δυνάμεις» (όπως για παράδειγμα η «ιμπεριαλιστική περικύκλωση»), οδήγησαν στην «άδικη» πτώση του σοσιαλιστικού συστήματος. Δεν είναι λίγες οι φορές που κατηγορούνται και οι ίδιοι οι ηγέτες του πώς έκαναν «ένα βήμα εμπρός και δύο βήματα πίσω», ή κάποια παρόμοια ποιητική ανοησία.

Αυτό το επιχείρημα του von Mises αποτελεί απόρροια, αυτού που τα Αυστριακά Οικονομικά μας διδάσκουν από τη στιγμή της εμφάνισής τους: ότι η οικονομική θεωρία δεν μπορεί να διατυπώσει ποσοτικούς νόμου αλλά μόνο ποιοτικούς. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού δεν μας πληροφορεί για το πόσο θα διαρκέσει ένα σοσιαλιστικό σύστημα, αλλά ούτε πότε ακριβώς θα καταρρεύσει ή ποιος βιομηχανικός του τομέας θα καταστραφεί πρώτος. Αυτό που μας λέει είναι ότι απλά θα καταρρεύσει εξαιτίας των αδυναμιών του για οικονομικό υπολογισμό. Μας λέει ο von Mises:

«Η αδυναμία μέτρησης δεν οφείλεται στην έλλειψη τεχνικών μεθόδων για τη θέσπιση μεγεθών μέτρησης. Αυτό οφείλεται στην απουσία σταθερών σχέσεων. Εάν αυτό οφείλεται μόνο στην τεχνική ανεπάρκεια, θα ήταν πιθανή τουλάχιστον μια κατά προσέγγιση εκτίμηση σε ορισμένες περιπτώσεις. Αλλά το κύριο γεγονός είναι ότι δεν υπάρχουν σταθερές σχέσεις. Τα οικονομικά δεν είναι, όπως οι ανεπαρκείς θετικιστές επαναλαμβάνουν ξανά και ξανά, παρωχημένα επειδή δεν είναι «ποσοτικά». Δεν είναι ποσοτικά επειδή δεν υπάρχουν σταθερές. Στατιστικά στοιχεία που αναφέρονται σε οικονομικά γεγονότα είναι απλά ιστορικά δεδομένα. Μας λένε τι συνέβη σε μια μη επαναλήψιμη ιστορική κατάσταση». 2

 

Το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού λοιπόν, είναι μία ποιοτική πρόβλεψη. Περιγράφει το a priori γνωστό αποτέλεσμα μίας πολιτικής, αλλά δεν ορίζει το μέγεθος της καταστροφής που θα ακολουθήσει. Αυτό αποτελεί εμπειρικό δεδομένα, ex post ανακαλύψιμο.

Κεντρικός σχεδιασμός και κυριαρχία των καταναλωτών

Πέραν αυτού, πέρα του προβλήματος έλλειψης τιμών, η επίθεση αυτή του von Mises στον σοσιαλισμό, δηλαδή ότι θα ζημιώσει το κοινωνικό σύνολο και θα το στείλει πίσω στην εποχή των σπηλαίων λόγω αδυναμίας οικονομικού υπολογισμού έχει, κατά την άποψή μου άλλη αφορμή. Δεν είναι το πρόβλημα οι «τιμές» (εξάλλου ως Αυστριακοί, το μέγεθος των τιμών δεν μας απασχολεί τόσο πολύ όσο ο ρόλος τους σε μία οικονομία), αλλά το ότι η κεντρική κατοχή των μέσων παραγωγής σημαίνει de facto και παράκαμψη των ατομικών προτιμήσεων των καταναλωτών.

Σε μία αγορά, οι καταναλωτές είναι κυρίαρχοι. Αυτοί ορίζουν με τις επιλογές τους τα κέρδη και τις ζημίες των επιχειρηματιών, αλλά και το αν αυτοί εν τέλει θα συνεχίσουν να έχουν τα μέσα παραγωγής υπό την κατοχή τους ή αν θα τα χάσουν πουλώντας τα σε πιο ικανούς επιχειρηματίες. Κάτι τέτοιο συμβαίνει μόνο, όταν οι καταναλωτές, δια της χρηματικής ψήφου τους, εκφράζουν εμπιστοσύνη σε παραγωγούς της επιλογής τους. Στην ουσία, με κάθε τους επιλογή ή μη-επιλογή τους λένε: «Αξίζεις ή δεν αξίζεις να παράγεις αυτό το προϊόν», «Καλύτερα να συνεχίσεις να το παράγεις εσύ/καλύτερα να συνεχίσει να το παράγει κάποιος άλλος».

Δώστε όλα τα μέσα παραγωγής στο κράτος, και η κυριαρχία των καταναλωτών δολοφονείται. Το κίνητρο κέρδους και ζημίας εξαφανίζεται. Οι καταναλωτές μπορεί να πληρώνουν τιμές για τα καταναλωτικά αγαθά αλλά αυτές δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως δείκτες αποδοτικότητας για τα κεφαλαιουχικά αγαθά, αλλά μόνο ως λογιστικό εργαλείο καταγραφής συναλλαγών. Η αδυναμία υπολογισμού κόστους παραγωγής και κόστους ευκαιρίας (δηλαδή εύρεση της καλύτερης χρήσης ενός παραγωγικού συντελεστή), αυτομάτως σημαίνει ότι ο καταναλωτής δεν μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις παραγωγής του κεντρικού συμβουλίου σχεδιασμού σε καθημερινή βάση με τη χρηματική του ψήφο. Θα περιμένει είτε κάποια εκλογική διαδικασία είτε την καλή θέληση του κεντρικού σχεδιαστή.

Η ευημερία της κοινωνίας βασίζεται στην ελευθερία επιλογής

Χωρίς τη δυνατότητα επηρεασμού της παραγωγής από τον καταναλωτή, μία σημαντική ελευθερία των ανθρώπων χάνεται. Φανταστείτε τον εαυτό σας δεχόμενο συνεχώς εντολές και συνεχώς να δέχεστε περιορισμούς στο τι να αγοράσετε και πόσο, αλλά ακόμα και ποινές, αν προσπαθήσετε να προμηθευτείτε κάτι που δεν είναι εγκεκριμένο από τον εκάστοτε σοσιαλιστικό άρχοντα.

Έχουμε λοιπόν στην ουσία τον συνδυασμό δύο καταστάσεων: αδυναμία πραγματοποίησης ορθού οικονομικού υπολογισμού στην παραγωγή και ταυτόχρονη κατάργηση των αξιακών προτιμήσεων των ανθρώπων. Κανένας, με έστω και λίγη κριτική σκέψη δε θα έκανε τον ισχυρισμό ότι έτσι επιτυγχάνεται κοινωνική ευμάρεια και ευημερία, εκτός αν έχει έναν πολύ διεστραμμένο ορισμό της. Το σοσιαλιστικό σύστημα απλά δεν είναι ικανό να φροντίσει τις ανάγκες των μαζών. Αν αυτό είναι αδύνατο, τότε ευημερία εξ ορισμού δεν μπορεί να υπάρξει. Θα ήταν ένα μεγάλο άλμα λογικής, να ισχυριστεί κάποιος το αντίθετο.

Η νεοκλασική άγνοια

Το λογικό συμπέρασμα του von Mises είναι λοιπόν ορθό πραξεολογικά, αλλά, θα τολμούσα να πω και βάσει της κοινής λογικής, χωρίς να θέλω να υποβαθμίσω το έργο του. Παρόλα αυτά, οι νεοκλασικοί οικονομολόγοι έχουν ενστάσεις. Στο δοκίμιό του «Why I am not an Austrian Economist», το οποίο στην ουσία εντάσσεται στο αιώνιο Methodenstreit (Μάχη των μεθοδολογιών) ανάμεσα στους Αυστριακούς και τους Νεοκλασικούς, ο Bryan Caplan (ιδεολογικά αναρχοκαπιταλιστής μάλιστα) κάνει δύο δηλώσεις ως προς το θέμα που συζητάμε εδώ. 3

Πρώτον μας λέει αναφερόμενος στη σιγουριά του von Mises ότι ο σοσιαλισμός θα καταστρέψει την κοινωνία:

«…πώς θα μπορούσε ενδεχομένως να γνωρίζει μόνο με την οικονομική θεωρία ότι η αρνητική επίδραση της έλλειψης οικονομικού υπολογισμού θα ήταν αρκετά σοβαρή, ώστε να καθιστά τον σοσιαλισμό ανέφικτο; Η σοσιαλιστική οικονομία θα μπορούσε να υποφέρει εξαιτίας της αδυναμίας οικονομικού υπολογισμού. Αλλά πώς, με τη δική του θεωρία, θα μπορούσε ο von Mises να γνωρίζει ότι αυτή η δυσκολία να είναι τόσο σοβαρή, ώστε η κοινωνία να κατέρρεε»;

 

Στο ενδιάμεσο αναφέρεται στο γεγονός, ότι ο von Mises παραδέχτηκε, ότι για παράδειγμα ένα άτομο (π.χ. Ο Ροβινσώνας Κρούσος στο νησί του) ή μία οικογένεια δεν επηρεάζονται από το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού, καθώς, ακόμα και στην πρώτη περίπτωση, ένας μόνο άνθρωπος μπορεί να κάνει υπολογισμούς σε «είδος» ακόμα και χωρίς χρήμα. Ισχυρίζεται λοιπόν ότι, εφόσον είναι δυνατόν κάτι τέτοιο, τότε, ο σοσιαλισμός θα μπορούσε να λειτουργήσει, απλά κάνοντας υπολογισμούς σε είδος:

«Ο μονομερής σοσιαλισμός του Κρούσου γίνεται «αδύνατος» όταν εμφανιστεί ο Παρασκευάς στο νησί; Μετά βίας. Τι γίνεται, αν εμφανιστούν 100 άτομα; 1000; Η διάκριση του Mises μεταξύ μιας σύγχρονης οικονομίας και του Crusoe, και γιατί το επιχείρημα του οικονομικού υπολογισμού ισχύει μόνο για το πρώτο, δείχνει και πάλι ότι ο Mises έχει υποκείμενες ποσοτικές παραδοχές, παρά τις αυστηρές αντιλήψεις του εναντίον τους. Κάνει μια ποσοτική κρίση ότι η έλλειψη υπολογισμού δεν θα επιδεινώσει σημαντικά την οικονομία του Crusoe, αλλά θα καταστρέψει μια σύγχρονη οικονομία. Ίσως ο Mises είχε δίκιο, αλλά η καθαρή οικονομική θεωρία δεν του έδωσε την απάντηση».

 

Η κατηγορία προς τον von Mises στην ουσία είναι η εξής: εφόσον απορρίπτει τη διαμόρφωση ποσοτικών οικονομικών νόμων, πώς είναι δυνατόν να εφαρμόζει το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού μόνο σε μία πολύπλοκη οικονομία, αλλά όχι ανάμεσα στον Ροβινσώνα Κρούσο και τον Παρασκευά ή μέσα σε μία οικογένεια; Η ένσταση του προκύπτει διότι κάνει ένα θεμελιώδες σφάλμα. Ο Ροβινσώνας Κρούσος και ο Παρασκευάς δεν υπόκεινται σε «μονομερή σοσιαλισμό», αλλά σε πλήρη καπιταλισμό. Το ίδιο και μία οικογένεια.

Ο Ροβινσώνας και ο Παρασκευάς, δεν είναι σοσιαλιστές, αλλά καπιταλιστές; Γιατί; Διότι έχουν ιδιοκτησία ενός μέσου παραγωγής, του σώματός τους. Τους ανήκουν όλα τα μέσα παραγωγής διότι είναι οι ίδιοι μέσα παραγωγής. Επομένως, ο οικονομικός υπολογισμός είναι δυνατός και σε είδος αλλά και σε χρήμα (αν το εισάγουμε στην εξίσωσή μας). Αφού λοιπόν υπάρχει δυνατότητα ιδιοκτησίας μέσου παραγωγής, ο οικονομικός υπολογισμός είναι δυνατός. Η ουσιαστική ένσταση του προβλήματος οικονομικού υπολογισμού ήταν ακριβώς αυτή, η απουσία ατομικής ιδιοκτησίας. Στην περίπτωση της οικογένειας, στην ουσία έχουμε ένα είδος εταιρίας με πολλαπλά στάδια παραγωγής κάθετα ενσωματωμένα υπό ένα όνομα. Δεν υπάρχει καμία ποιοτική διαφορά ανάμεσα στον Ροβινσώνα και μία οικογένεια. Είναι απλά ποσοτική.

Το πρόβλημα του μονομερούς σοσιαλισμού

Ο Caplan όμως ανέφερε ότι ο σοσιαλισμός μπορεί και να δούλευε, διότι, αφού είναι δυνατός ο υπολογισμός σε είδος για τον Ροβινσώνα, τότε θα ήταν δυνατός και για 100 Ροβινσώνες σε ένα νησί ή και χίλιους. Στην ουσία χρεώνει στον von Mises ότι έχει υποπέσει στο σφάλμα να αγνοήσει ότι η διαφορά ανάμεσα σε έναν Ροβινσώνα και 100 είναι ποσοτική και άρα ότι το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού περιέχει και ποσοτικά κριτήρια, ώστε να είναι έγκυρο, δηλαδή δουλεύει από κάποιο όριο πολυπλοκότητας και πάνω παρόλο που ο von Mises απέρριπτε τη διαμόρφωση ποσοτικών νόμων. Στην ουσία, το επιχείρημα του Caplan είναι ότι το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού είναι ποσοτικός οικονομικός νόμος και όχι μόνο ποιοτικός.

Το πρόβλημα εδώ είναι ο Caplan, βλέποντας απλά την έμφαση του von Mises στο μέγεθος και την πολυπλοκότητα μίας οικονομίας, θεωρεί ότι το θέμα αφορά το βαθμό πολυπλοκότητας. Μία πολύπλοκη οικονομία, όταν ξεφεύγουμε από τον Ροβινσώνα και εισάγουμε για παράδειγμα τον Παρασκευά, είναι ποσοτικά διαφορετική περιγραφικά και μόνο. Η ουσιαστική διαφορά είναι ποιοτική. Μόνος του ο Ροβινσώνας Κρούσος στο νησί του, δραστηριοποιείται στην ουσία σε μία «αυτιστική» θα λέγαμε οικονομική δραστηριότητα. Η οικονομική του δραστηριότητα έχει να κάνει με το γεγονός ότι δεν υπάρχει συναλλαγή με εξωτερικό δρώντα. Τα πάντα τα κάνει μόνος του, ψαρεύει, κυνηγά, κατασκευάζει κοκ. Δεν υπάρχει καταμερισμός εργασίας, δεν υπάρχει συναλλαγή με άλλον άνθρωπο.

Όταν εισάγουμε τον Παρασκευά, τότε η κατάσταση δεν αλλάζει ποσοτικά, αλλά ποιοτικά. Η κατάσταση από «αυτιστική» γίνεται «διμερής». Εμφανίζεται ενδεχομένως συγκριτικό πλεονέκτημα, καταμερισμός εργασίας και εμπόριο. Όλα αυτά είναι ποιοτικές διαφορές και όχι ποσοτικές, που απλά επήλθαν λόγω αλλαγής στον απόλυτο αριθμό των δρώντων σε μία οικονομία. Μία πολύπλοκη οικονομία έχει ποιοτικά χαρακτηριστικά διαφορετικά από μία «αυτιστική» λόγω του ότι είναι ποσοτικά διαφορετική. Επομένως, αν εισάγαμε 100 Ροβινσώνες σε ένα νησί σε «αυτιστικό» τρόπο λειτουργίας, θα είχαμε ποσοτική διαφοροποίηση σαφώς αλλά η πολυπλοκότητα της οικονομίας θα ήταν μηδαμινή. Αν αρχίσουν όμως όλοι να συναλλάσσονται, τότε η μεταβλητή που άλλαξε ήταν ποιοτική, ήτοι το είδος των σχέσεων όλων αυτών των δρώντων. 4

Η αποτελεσματικότητα λοιπόν του «σοσιαλισμού» (που όπως δείξαμε δεν είναι στην ουσία σοσιαλισμός αλλά καπιταλισμός) του Ροβινσώνα ως μόνο άτομο αλλά και μίας οικογένειας, δεν είναι θέμα αριθμών αλλά ποιότητας των σχέσεων μεταξύ των δρώντων. Η οικογένεια και ο Ροβινσώνας είναι απλά μέσα παραγωγής μικρής κλίμακας που στο εσωτερικό τους κάνουν οικονομικούς υπολογισμούς ανάμεσα στα μέλη τους. Αν εισάγουμε και άλλες οικογένειες, και άλλους Ροβινσώνες, η αλλαγή είναι προπάντων ποιοτική εκτός από ποσοτική.

Αν κάτι δεν αποδεικνύεται εμπειρικά το απορρίπτουμε;

Η ένσταση του Caplan συνεχίζει και αυτή τη φορά στοχεύει στο να δείξει ότι, εφόσον το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού δεν αποδεικνύεται εμπειρικά, τότε δεν μπορούμε να το δεχτούμε ως εξήγηση για την πτώση του σοσιαλισμού ή τουλάχιστον δεν μπορούμε να το θεωρήσουμε και το σημαντικότερο πρόβλημα του συστήματος αυτού. Λέει λοιπόν:

«Από τότε [τη διατύπωση του προβλήματος οικονομικού υπολογισμού], οι Αυστριακοί χρησιμοποίησαν υπερβολικά το επιχείρημα του οικονομικού υπολογισμού. Ελλείψει λεπτομερών εμπειρικών στοιχείων που δείχνουν ότι αυτό το ιδιαίτερο πρόβλημα είναι το πιο σημαντικό, αποτελεί απλώς ένα άλλο επιχείρημα από εκατοντάδες άλλα στον κατάλογο των επιχειρημάτων κατά του σοσιαλισμού. Πώς γνωρίζουμε ότι το πρόβλημα της εργασίας, της καινοτομίας ή της υπόγειας οικονομίας ή οποιουδήποτε άλλου άλλου προβλήματος δεν ήταν σημαντικότερο από το πρόβλημα του υπολογισμού»;

 

Αυτό αποτελεί την κλασική ένσταση του εμπειρισμού ενάντια στον a priori-σμό της Αυστριακής Σχολής. Δεν μπορούμε δηλαδή να τρέξουμε ένα πείραμα κατά το οποίο να αποδεικνύεται το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού και η σοβαρότητά του ως προς την αποτυχία του σοσιαλισμού. Το πρόβλημα με τη θέση του Caplan είναι πώς, αφού δεν μπορούμε να αποδείξουμε το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού, τότε γιατί το αποδέχεται ως επιχείρημα κατά του σοσιαλισμού ο ίδιος; Τουλάχιστον οι σοσιαλιστές, κατά τη δεκαετία του ’30 αφιέρωσαν χρόνο στον von Mises (του έστησαν μάλιστα και άγαλμα για να τους υπενθυμίζει με ποιον έχουν να κάνουν).

Συνεχίζει:

«Η κατάρρευση του κομμουνισμού οδήγησε τους Αυστριακούς να δηλώσουν με αυτοπεποίθηση ότι «ο Mises είχε δίκιο». Ναι, είχε δίκιο ότι ο σοσιαλισμός, ήταν ένα φοβερό οικονομικό σύστημα – και μόνο η κατάρρευση του κομμουνισμού μας έδειξε πόσο κακό ήταν πραγματικά. Ωστόσο, τα τρέχοντα γεγονότα δεν προσφέρουν τίποτα στο να δείξουν ότι ο οικονομικός υπολογισμός ήταν η ανυπέρβλητη δυσκολία των σοσιαλιστικών οικονομιών. Δεν υπάρχει φυσικό πείραμα μιας σοσιαλιστικής οικονομίας που υπέφερε μόνο από την έλλειψη οικονομικών υπολογισμών. Έτσι, η οικονομική ιστορία καθώς και η καθαρή οικονομική θεωρία δεν καταδεικνύουν ότι το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού ήταν μια σοβαρή πρόκληση για τον σοσιαλισμό».

 

Εάν πω «το Χ αντικείμενο είναι κόκκινο», τότε, συνεπάγεται ότι αυτό δεν μπορεί να είναι κίτρινο. Σύμφωνα με τον Caplan, εφόσον δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι η αιτία που το Χ αντικείμενο δεν είναι κίτρινο, είναι ότι είναι κόκκινο, τότε δεν μπορούμε να γνωρίζουμε, αν όντως ένα κόκκινο αντικείμενο μπορεί να είναι και κίτρινο. Μπορούμε άραγε να δείξουμε αιτιακή σχέση ανάμεσα στο κόκκινο και στο μη-κίτρινο πειραματικά; Μάλλον όχι, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι ο τρόπος που περιγράφουμε κάτι δεν μπορεί να μας πληροφορήσει για την πραγματικότητα. Ομοίως, γνωρίζοντας ότι τα μέσα παραγωγής θα ανήκουν στο κράτος, προκύπτει ότι δεν θα έχουν και καθόλου τιμές, αφού γνωρίζουμε ότι οι τιμές προκύπτουν μέσω συναλλαγών των ατόμων. Αυτό, είναι ένας a priori συλλογισμός, όπως a priori συλλογισμός είναι και η οριακή ωφέλεια, την οποία δέχεται, ως νεοκλασικός, ο Caplan, αλλά παραδόξως δεν φαίνεται εκεί να τον ενοχλεί ότι δεν μπορεί να αποδείξει ότι αυτή μειώνεται πειραματικά.

Ενδιαφέρον έχει μία υποσημείωση (η 30η) του στο δοκίμιο, στην οποία αναφέρει:

«Η ιστορία του κομμουνισμού δείχνει ότι το πρόβλημα κινήτρων είναι στην πραγματικότητα το πιο σοβαρό από όλα. Η αναγκαστική κολεκτιβοποίηση – η απαλλοτρίωση και η δουλοποίηση αγροτών – προκάλεσε επανειλημμένα θανάσιμους λιμούς. Αυτά είχαν ως αποτέλεσμα πέντε εκατομμύρια θανάτους κάτω από τον Λένιν, τουλάχιστον 7 εκατομμύρια κάτω από τον Στάλιν και ένας εκπληκτικός αριθμός 30 εκατομμυρίων κάτω από τον Μάο».

 

Επομένως, πώς αυτό αποδεικνύει ότι το ζήτημα των κινήτρων είναι το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο σοσιαλισμός, ή μάλλον πώς υπολογίζεται η σημαντικότητα ενός προβλήματος εδώ; Μετρώντας τον απόλυτο αριθμό πτωμάτων; Ίσως, αλλά το πρόβλημα εδώ είναι και το εξής: από πού πηγάζει το πρόβλημα των κινήτρων; Μα φυσικά από το ότι το κίνητρο κέρδους και ζημίας εξαφανίζεται υπό τον κολεκτιβισμό των μέσων παραγωγής. Πηγάζει από το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού.

Παρόλα αυτά, ο von Mises στην κριτική του (αλλά και ο Hayek στην συμπλήρωσή της), πήραν δεδομένο ότι οι σοσιαλιστές δεν θα είχαν προβλήματα κινήτρων. Αυτό έκαναν διότι, οι σοσιαλιστές μπορούν ανά πάσα στιγμή να σκαρφιστούν πολλές απαντήσεις που δεν μπορούν να αντικρουστούν ευθέως: ο «σοσιαλιστής» άνθρωπος είναι μία από αυτές, δηλαδή η αλλαγή της φύσης του ανθρώπου μέσω του οικονομικού μετασχηματισμού. Τι αντεπιχείρημα μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει εκεί; Κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί, αδύνατο δεν είναι. Το θέμα είναι να προβάλεις επιχειρήματα που κάποιος δεν μπορεί να αντικρούσει, αλλά ούτε και από τα οποίο μπορεί να υπεκφύγει.

Και το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού είναι ένα τέτοιο επιχείρημα. Παραχώρησε στους σοσιαλιστές όλα τα δίκια που μπορούσαν να έχουν. Αλλά επέμεινε στο ότι ο οικονομικός υπολογισμός θα κατέστρεφε το σύστημα παρόλα αυτά, διότι δε θα υπήρχε καν. Το πιο σημαντικό πρόβλημα του σοσιαλισμού δεν είναι αυτό που προέκυψε παρατηρώντας τη λειτουργία του (αν και αιτιατά συνδέεται με το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού), αλλά αυτό που ο σοσιαλισμός, όσο και να προσπαθεί, δε θα μπορέσει να λύσει ποτέ. Πολλές λύσεις θα μπορούσαν να δοθούν για το πρόβλημα των κινήτρων (παραδόξως μία από αυτές θεωρείται και η μαζική εκκαθάριση «τεμπέληδων»), αλλά καμία για αυτό. Γι’ αυτό και αποτελεί για τους Αυστριακούς και την ταφόπλακα του σοσιαλιστικού συστήματος. Γι’ αυτό, ο von Mises ήξερε εκ των προτέρων ότι το σύστημα θα αποτύχει. Ποτέ δεν έκατσε (και δεν πρόλαβε κιόλας) να δει εκ των υστέρων «τι πήγε στραβά». Το debate γι’ αυτόν είχε λήξει στη δεκαετία του ’30. Οι νεοκλασικοί μέχρι το 1989, θεωρούσαν το σύστημα επιτυχημένο.

Οι Αυστριακοί είναι οι μόνοι συνεπείς αντίπαλοι του σοσιαλισμού

Η περίπτωση της κατάρρευσης του σοσιαλισμού επιβεβαίωσε τον von Mises. Οι νεοκλασικοί, μέχρι τότε, περίμεναν γενικώς το σύστημα να ξεπεράσει τον καπιταλισμό. Έπρεπε να περιμένουν την εμπειρική επιβεβαίωση για να αλλάξουν γνώμη. Παρόλα αυτά, η εμπειρική παρατήρηση δημιουργεί μονάχα ιστορικά δεδομένα και όχι οικονομικούς νόμους. Έχοντας παρατηρήσει την κατάρρευση του σοσιαλισμού σε μία χρονική στιγμή Χ στο παρελθόν, δεν μπορεί κανένας να αποκλείσει την επιτυχία του σε μία χρονική στιγμή Ψ στο μέλλον, μένοντας μόνο στην καταγραφή της ιστορίας. Στην καλύτερη περίπτωση, απλά μπορεί να χρησιμοποιήσει το παρελθόν ως τεκμήριο αλλά όχι ως απόδειξη για τα επιχειρήματα κατά του σοσιαλισμού. O σοσιαλιστής μπορεί πάντα να επικαλεστεί οποιαδήποτε δικαιολογία: «έφταιγε ο Στάλιν, ο Λένιν, ο Γιέλτσιν», «είχανε ιμπεριαλιστική περικύκλωση» κ.ο.κ. Μπορεί να καταρρίψει αυτά τα επιχειρήματα ο νεοκλασικός χωρίς την οικονομική θεωρία αλλά μόνο με την εμπειρική πραγματικότητα ως όπλο; Όχι. Γι’ αυτό και οι σοσιαλιστές πάντα θα βρίσκουν πάτημα για να δοκιμάζουν την αποτυχία τους ξανά και ξανά.

Αυτή είναι η αδυναμία των νεοκλασικών οικονομολόγων. Θεωρούν την οικονομική θεωρία μη επαρκή. Επιμένουν και σε εμπειρική επιβεβαίωση των θεωριών τους. Αλλά πώς θα το καταφέρουν αυτό σε ένα πολυπαραγοντικό σύστημα; Είναι φύσει αδύνατον, εφόσον δεν υπάρχει μία συμπαγής θεωρία αιτιακών σχέσεων ανάμεσα στα φαινόμενα στα οποία εμπλέκεται η ανθρώπινη δράση. Στον πόλεμο ενάντια στον σοσιαλισμό, κρίνονται ανεπαρκείς. Αντιθέτως αποδεικνύουν ότι πραγματικοί εχθροί του σοσιαλισμού είναι οι Αυστριακοί.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

 

 

  1. Ludwig von Mises, Human Action (1949) σελ. 679-680
  2. Ομοίως, σελ 56
  3. Στο άρθρο αυτό απαντάμε μόνο ως προς της ενστάσεις στο πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού. Για απάντηση σε όλο το δοκίμιο μπορείτε να δείτε τον Walter Block στο «Rejoinder to Caplan on Beysian Economics» και τον Gene Callahan εδώ 
  4. Θα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον να τραβήξουμε τη θέση του Caplan στα λογικά της άκρα. Εφόσον η μετάβαση από τον μονομερή σοσιαλισμό του Κρούσου, στην πιο πολύπλοκη οικονομία είναι καθαρά θέμα ποσοτικό, τότε πιο είναι το σημείο αποκοπής κατά το οποίο αρχίζουμε και έχουμε καπιταλισμό; Αφού όχι στον 1 Κρούσο, τότε γιατί στους 100 ή 1000; Με τη λογική του Caplan, μία ελεύθερη αγορά είναι σοσιαλιστική αφού η διαφορά του σοσιαλισμού του ατόμου με την πολύπλοκη οικονομία, είναι θέμα αριθμών. Ποιος είναι ο σωστός αριθμός όμως, ώστε να έχουμε καπιταλισμό; Για τον Caplan, αυτή τη στιγμή είμαστε συνεπώς υπό πλήρη σοσιαλισμό και δεν τον ξέραμε!