Οι πλάνες του Κέηνς σχετικά με τους επιχειρηματικούς κύκλους

0
803
Κέηνς
Η εξήγηση του Κέηνς για τις οικονομικές κρίσεις (επιχειρηματικοί κύκλοι) βασισμένη στην οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου, αποτελεί είναι απλά μία ταυτολογία ή ένα καταφανές σφάλμα ανάλογα με την ερμηνεία που κάνουμε στον όρο "οριακή παραγωγικότητα κεφαλαίου".

η εξήγηση του Κέηνς για τις οικονομικές κρίσεις (επιχειρηματικοί κύκλοι) βασισμένος στην οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου, αποτελεί είναι απλά μία ταυτολογία ή ένα καταφανές σφάλμα ανάλογα με την ερμηνεία που κάνουμε στον όρο «οριακή παραγωγικότητα κεφαλαίου»

του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Στη γενική του θεωρία ο John Maynard Keynes προσπαθεί να δώσει τη δική του εκδοχή για τους επιχειρηματικούς κύκλους (αλλιώς εμπορικούς κύκλους ή κύκλους επιχειρήσεων, θα χρησιμοποιούνται όλοι οι όροι κατ’ εναλλαγή έχοντας το ίδιο νόημα). Θα αναλύσουμε σε αυτό το άρθρο τα σφάλματα στην ερμηνεία του, χωρίς όμως να προχωρήσουμε στην κριτική των λύσεων που προτείνει. Συνήθως, όταν κάποιος ερμηνεύει ένα πρόβλημα κατά τον λάθος τρόπο, σχεδόν αξιωματικά, θα καταλήξει και σε λάθος προτάσεις για την επίλυσή του, εφόσον δεν έχει εντοπίσει τα πραγματικά του αίτια.

Απότομη πτώση στην «Οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου»

Ο Κέηνς ξεκινά τον 22ο κεφάλαιο της «Γενικής Θεωρίας» του λέγοντας ότι, εάν η θεωρία που υποστηρίζει σχετικά με το τι καθορίζει τα ποσοστά εργασίας είναι σωστή, τότε θα είναι και σωστή στο να περιγράψει και τα φαινόμενα του κύκλου επιχειρήσεων. Παρά το ότι η θεωρία στο κεφάλαιο αυτό βασίζεται στα σφάλματα που υπάρχουν από την αρχή του έργου του, προσθέτει εντούτοις και μερικά παραπάνω.

Οι πιθανότητες οι πιστοί Κεϋνσιανοί να έχουν γενικά διαβάσει όλη τη «Γενική Θεωρία» είναι, για μένα, πολύ λίγες. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι από αυτούς έχουν πιθανότατα διαβάσει αυτό το κεφάλαιο (το οποίο είναι και το λιγότερο τεχνικό από άλλα) ή τουλάχιστον έχουν απευθυνθεί σε εκλαϊκεύσεις του. Περιέχει την ουσία όλων των προτάσεων των Κεϋνσιανών οικονομολόγων που μας έχουν οδηγήσει σε τόσα δεινά σήμερα και αποτελούν ακόμα βασικό συστατικό της οικονομικής ορθοδοξίας του σήμερα.

«Ο ουσιαστικός χαρακτήρας του Κύκλου Επιχειρήσεων (μας λέει ο Κέηνς) και, ειδικά, η κανονικότητα της χρονικής ακολουθίας και της διάρκειάς του, που μας δικαιολογεί στο να τον αποκαλούμε «κύκλο», αφορά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο η οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου διακυμαίνεται. Ο κύκλος επιχειρήσεων μπορεί, νομίζω, να θεωρηθεί καλύτερα ως μία συνήθης κυκλική αλλαγή στην οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου […]1

 

Ας επισημάνουμε αρχικά ότι υπάρχει μία ασάφεια στον όρο «οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου» (marginal efficiency of capital). Ο Κέηνς σε όλο το έργο του δείχνει να αλλάζει το περιεχόμενο του όρου κατά το δοκούν 2.

1) Μερικές φορές φαίνεται να αφορά την πραγματική παραγωγή των κεφαλαιουχικών αγαθών. 2) Άλλες φορές αφορά την προσδοκώμενη παραγωγή ενός κεφαλαιουχικού αγαθού και 3) άλλες φορές απλά την προσδοκία για κέρδη, επιστροφές επενδύσεων κ.ο.κ. ανεξάρτητα από την παραγωγή των κεφαλαιουχικών αγαθών. Με κανέναν από τους τρεις ορισμούς όμως δεν μπορεί ο Κέηνς να εξηγήσει τον κύκλο επιχειρήσεων 3.

Οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου και κύκλος επιχειρήσεων

Εάν πάρουμε αυτόν ευρύ ορισμό του όρου, τότε δεν μπορούμε να είμαστε σε θέση να εξακριβώσουμε ποια είναι η συγκεκριμένη αιτιακή σχέση που προκαλεί τον κύκλο επιχειρήσεων. Είναι η απότομη πτώση στην αποδοτικότητα του κεφαλαίου ο λόγος, ή ο επιχειρηματικός κύκλος οδηγεί στην πτώση της αποδοτικότητας του κεφαλαίου; Στην ουσία το πρόβλημα με τη χρήση των λέξεων από τον Κέηνς είναι ότι ο κύκλος επιχειρήσεων και η πτώση της αποδοτικότητας του κεφαλαίου, μπορεί και να αποτελούν δύο διαφορετικούς όρους για το ίδιο πράγμα.

Εάν όμως ο Κέηνς εδώ ισχυρίζεται ότι οι επιχειρηματικοί κύκλοι οφείλονται (μεμονωμένα) στην αλλαγή σε συγκεκριμένες επιστροφές των κεφαλαιουχικών αγαθών, τότε το επιχείρημα είναι απλά μία μη εξετάσιμη προκείμενη. Δεν υπάρχει κάποιος τρόπος να εξετάσουμε αν αληθεύει μόνο εξ αυτής της δήλωσης του υποστηρικτή του. Θα ήταν σαν να λέγαμε: «εσείς οι λιμπερταριανοί είστε πολύ κακοί άνθρωποι, διότι πιστεύετε τα Χ πράγματα», στο οποίο θα απαντούσαμε, «αφού έτσι πιστεύεις έτσι και θα είναι».

Η πεποίθηση του Κέηνς ότι υπάρχει κάποια κανονικότητα στις ανοδικές ή καθοδικές κινήσεις της αποδοτικότητας του κεφαλαίου όσον αφορά την χρονική τους ακολουθία κατά τη διάρκεια του επιχειρηματικού κύκλου 4 είναι στην καλύτερη περίπτωση αμφισβητήσιμη. Όσο πιο στενά ερευνούμε την «κυκλικότητα» των εργασιών των διάφορων βιομηχανιών τόσο πιο ακανόνιστα γίνονται τα πράγματα.

Ορίζοντας τα διαστήματα κυκλικότητας

Το πρώτο πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει κάποιος αντικειμενικός τρόπος να ορίσουμε τη χρονική μονάδα μέτρησης των διαστημάτων δραστηριότητας των επιχειρηματικών κύκλων. Θα είναι σε μέρες; Μήνες; Χρόνια; Οι πιθανές κατηγοριοποιήσεις είναι εν δυνάμει άπειρες και φυσικά μία μέτρηση σε μέρες μπορεί στατιστικά να μας παρουσιάσει μεγάλες κατά μέσο όρο διακυμάνσεις, ενώ μία μέτρηση σε χρόνια, λόγω μεγαλύτερης διασποράς των δεδομένων, μπορεί να μας δείξει μία πιο ομαλή εικόνα. Ας πάρουμε όμως τις μετρήσεις των Arthur F. Burns και Wesley Mitchell 5 μιας και περιλαμβάνουν και την περίοδο του Μεγάλου «Κραχ» στην Αμερική καθώς και την περίοδο 1920-1921, όπου είχαμε ένα ακόμα κραχ αλλά με διαφορετικές επιπτώσεις. Αφορούν την βιομηχανία παραγωγής ημίκαυστου άνθρακα (το κωκ)

Από το 1914 έως το 1932, το μήκος της φάσης «επέκτασης» στο οποίο οι συγκεκριμένοι οικονομολόγοι διέκριναν πέντε ξεχωριστούς κύκλους διάρκειας ανάμεσα σε 15 και 44 μήνες, της φάσης «συρρίκνωσης» ανάμεσα σε 10 και 37 μήνες και του πλήρους κύκλου ανάμεσα σε 26 και 57 μήνες. Αυτές οι χρονικές εκτάσεις θα ήταν ακόμα μεγαλύτερες, αν μελετούνταν περισσότεροι κύκλοι. Επιπλέον, οι κορυφές και τα «αυλάκια» των γραφικών παραστάσεων δεν συμπίπτουν με αυτά άλλων βιομηχανιών, όπως για παράδειγμα αυτή του κάρβουνου, του ατσαλιού, πετρελαίου κοκ. Δεν υπάρχει καμία κανονικότητα.

Δυσκολία στον ορισμό του χρονικού πλαισίου μελέτης

Πέρα από αυτές τις δυσκολίες που παρουσιάζονται, φυσικά, οι κύκλοι επιχειρήσεων είναι φαινόμενα τα οποία διαδραματίζονται κατά μεγάλα χρονικά διαστήματα ακόμα και κατά ολόκληρα χρόνια ή και δεκαετίες. Αυτό οφείλεται γενικώς σε δύο πράγματα: στο ότι πρώτον το χρονικό εύρος του όρου «επιχειρηματικός κύκλος» είναι εντελώς αυθαίρετο και δεύτερον, επειδή υπάρχει μία χρονική καθυστέρηση κατ’ ανάγκη (οι αλλαγές δεν γίνονται στιγμιαία στην αγορά) στις εναλλαγές τιμών και λοιπών συνθηκών στο οικονομικό μας σύστημα, κάτι το οποίο καθυστερεί την παρατήρηση των αποτελεσμάτων αυτών των αλλαγών.

Υπάρχουν βέβαια εξαιρέσεις όσον αφορά αυτό. Μία γενικευμένη απεργία, ένας πόλεμος, μία φυσική καταστροφή, μπορεί να προσομοιώσουν την κατάσταση ενός επιχειρηματικού κύκλου σχεδόν ακαριαία. Μετά το πέρας τους, η δραστηριότητα μπορεί να επανέλθει το ίδιο ταχέως, όπως σταμάτησε. Αλλά συνήθως, δεν υπολογίζουμε τέτοια περιστατικά στους επιχειρηματικούς κύκλους. Η πεποίθηση του Κέηνς περί «κανονικότητας»  της διάρκειας του κύκλου επιχειρήσεων, παρόλα αυτά, αποτελεί ένα σημαντικό μέρος της θεωρίας που υποστηρίζει στο να τα εξηγήσει.

Τέλος, σύμφωνα με την «οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου», τέτοιες συνθήκες μπορούν  να αποτελέσουν και παράγοντες πτωτικής διακύμανσης της. Επομένως, ο ένοχος για τους επιχειρηματικούς κύκλους δεν μπορεί μόνο να βρίσκεται σε ένα μέγεθος το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει ακόμα και προβλήματα που προκύπτουν από εντελώς ορατές καταστάσεις, πόσο μάλλον όταν οι καταστάσεις αυτές είναι που προκαλούν μεταβολές σε αυτό παρά το αντίθετο.

«Μία πιο τυπική και συχνά κυρίαρχη εξήγηση για την κρίση είναι, όχι κυρίως η αύξηση του επιτοκίου, αλλά μία απότομη κατάρρευση στην οριακή παραγωγικότητα του κεφαλαίου 6

 

Πάλι, το πόση σημασία ή βαθμό αληθείας μπορούμε να προσδώσουμε σε αυτόν τον ισχυρισμό του Κέηνς, εξαρτάται από το ποιο περιεχόμενο από τα προαναφερθέντα δίνουμε στον όρο «οριακή παραγωγικότητα κεφαλαίου». Εάν αφορά απλά τις προσδοκίες των επιχειρήσεων για μελλοντικό κέρδος (που μάλλον αυτό εννοεί εδώ), τότε είναι αληθές αλλά και σχετικά εμφανές. Μία πτώση στις προσδοκίες των επιχειρήσεων είναι απλά ένας άλλος τρόπος στο να πούμε ότι χάνουν την εμπιστοσύνη τους για τις μελλοντικές συνθήκες. Αλλά αυτό είναι προφανές γενικά σε μία κρίση. Δε χρειαζόμαστε κάποια θεωρία να μας εξηγήσει την ύπαρξή του ως φαινόμενο. Αλλά εδώ εγείρεται ένα άλλο θέμα: τι προκάλεσε πτώση των προσδοκιών; Γιατί οι επιχειρήσεις δεν έχουν πλέον ελπίδες για κέρδη; Δηλαδή, τι προκάλεσε την πτώση στην «οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου» εξ αρχής;

Σύγχυση στη χρήση των όρων

Αυτή είναι μία ακόμα επίδειξη της σύγχυσης στην οποία πολλές φορές υποπίπτει ο Κέηνς (χωρίς να το καταλαβαίνει ίσως) εξαιτίας της ασάφειας των όρων που χρησιμοποιεί. Εάν η «οριακή παραγωγικότητα κεφαλαίου» αφορούσε την προσδοκώμενη απόδοση των κεφαλαιουχικών αγαθών (όπως την ορίζει άλλες φορές ο Κέηνς), τότε αυτή ανάγεται και σε ένα ψυχολογικό φαινόμενο, που εξαρτάται από τις γενικές προσδοκίες των επιχειρήσεων που επηρεάζονται και αυτές με τη σειρά τους από άλλες καταστάσεις. Μου φαίνεται ότι, χρησιμοποιώντας τον παραπάνω ορισμό του όρου, ο Κέηνς προσπαθεί να δώσει ψυχολογική αιτιολόγηση για την πραγματοποίηση μίας κρίσης.

Αλλά, η επιχειρηματική ψυχολογία διαμορφώνεται γενικά από εξωτερικά ερεθίσματα. Ποια είναι αυτά λοιπόν που αλλάζουν την ψυχολογία των επιχειρηματιών; Τι βλέπουν δηλαδή οι επιχειρηματίες και ξαφνικά έρχεται η συντέλεια του κόσμου; Δύναται όλοι ταυτόχρονα να παθαίνουν κρίσεις πανικού άνευ αιτίας; Η εξήγηση του Κέηνς γεννάει ακόμα περισσότερα ερωτήματα χωρίς να εξηγεί κανένα. Μεθοδολογικά απορρίπτεται βάσει της λεπίδας του Όκαμ.

Εάν ο όρος αφορά την φυσική παραγωγικότητα (ο αριθμός καταναλωτικών αγαθών που παράγουν) των κεφαλαιουχικών αγαθών, τότε αυτή σε καμία περίπτωση δεν επηρεάζεται σε μία κρίση. Ο κεφαλαιουχικός εξοπλισμός μπορεί να παραγάγει τον ίδιο αριθμό προϊόντων με πριν χωρίς αλλαγές. Εάν, τέλος, αφορά την παρούσα χρηματική αξία των αγαθών που παράγονται, τότε, μία πτώση στην «οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου» είναι αποτέλεσμα την πτώσης των επιτεύξιμων τιμών εξ αρχής και όχι το αντίστροφο. Ο Κέηνς, αν χρησιμοποιούσε τον όρο με αυτόν τον τελευταίο τρόπο, θα είχε στην ουσία αντιστρέψει το αίτιο με το αποτέλεσμα.

Κλείνοντας

Κλείνοντας, η εξήγηση του Κέηνς για τις οικονομικές κρίσεις (επιχειρηματικοί κύκλοι) βασισμένη στην οριακή αποδοτικότητα κεφαλαίου, αποτελεί απλά μία ταυτολογία ή ένα καταφανές σφάλμα ανάλογα με την ερμηνεία που κάνουμε στον όρο «οριακή παραγωγικότητα κεφαλαίου». Εάν αυτή λοιπόν είναι η Κεϋνσιανή ερμηνεία και, εάν πάνω της βασίζονται οι κρατικές παρεμβάσεις και τα διάφορα κυβερνητικά προγράμματα αντιμετώπισης των οικονομικών κρίσεων, τότε δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για το γιατί έχουν σημαδευτεί από παντελή αποτυχία

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. John Maynard Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money, 1936 σελ. 313
  2. Μάλιστα ο B. M. Anderson, στο Economics and the Public Welfare, σελ.403 λέει το εξής χαρακτηριστικό: «[η οριακή αποδοτικότητα του κεφαλαίου] υπάγεται σε τόσες μεταμορφώσεις που ακόμα και ο Οβίδιος θα ένιωθε μεγάλη ντροπή!» (ελεύθερη μετάφραση)
  3. Henry Hazlitt, The Failure of the «New Economics», 1946, σελ. 320
  4. John Maynard Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money, 1936 σελ. 314
  5. Arthur F. Burns και Wesley C. Mitchell, Measuring Business Cycles (New York: National Bureau of Economic Resarch, 1946), σελ. 27, 119
  6. John Maynard Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money, 1936 σελ. 315