Πως κυριεύουν το μυαλό μας οι φανατικοί (και γιατί τους το επιτρέπουμε)

0
790

Οι φανατικοί δηλώνουν ότι ο δρόμος τους είναι ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός, και θέλουν να πιστέψουμε ότι «δεν έχουμε άλλη επιλογή».

 

Του Barry Brownstein 

Απόδοση στα Ελληνικά: Νίκος Μαρής

Στο βιβλίο του Extraordinary  Popular Delusions and the Madness of Crowds το 1841 , ο Charles MacKay έγραφε: «Κατά τη διάρκεια μεγάλων λοιμών οι άνθρωποι πίστεψαν συχνά στις προφητείες διαταραγμένων φανατικών, ότι πλησίαζε το τέλος του κόσμου. Η ευπιστία είναι πάντα μεγαλύτερη σε περιόδους καταστροφών.»

Και κατά τη διάρκεια της κρίσης του COVID-19, δεν είχαμε έλλειψη από διαταραγμένους φανατικούς.

Σε μια πρόσφατη συνέντευξη, ο Μπιλ Γκέιτς ισχυρίστηκε ότι «η ομαλότητα θα επιστρέψει μόνο όταν θα έχουμε εμβολιάσει το σύνολο του παγκόσμιου πληθυσμού». Αναγνωρίζοντας ότι «το οικονομικό πλήγμα θα είναι τεράστιο», δήλωσε «δεν έχουμε όμως άλλη επιλογή». Δηλαδή, δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να συρθείτε στο μονοπάτι που προκρίνει ο Gates.

Στη συνέχεια, για να εκτρέψει την κριτική από την προβλεπόμενη πορεία της, ο Γκέιτς δημιουργεί έναν μυστικιστικό επινοημένο αντίπαλο-αχυράνθρωπο που θέλει να «αγνοήσει τι συμβαίνει εδώ».

Ο δρ. Ezekiel Emanuel υπήρξε  ο αρχιτέκτονας του Obamacare. Ο Emanuel επίσης ισχυρίστηκε ότι : «Δεν θα μπορέσουμε να επιστρέψουμε στην ομαλότητα μέχρι να βρούμε εμβόλιο ή αποτελεσματικά φάρμακα».

Ρητορικά, ο Emanuel ρώτησε: «Πώς υποτίθεται ότι θα βρουν εργασία οι άνθρωποι εάν αυτό συνεχιστεί με παρόμοια μορφή για ενάμιση χρόνο ακόμα; Αξίζει να προσπαθήσουμε να σταματήσουμε το COVID-19;»

Ο Emanuel  δεν κάλεσε σε διάλογο με αυτές του τις ερωτήσεις. Απάντησε στις ερωτήσεις του με τις συνηθισμένες κραυγές κάθε φανατικού: «Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε άλλη επιλογή!».

Οι φανατικοί ισχυρίζονται ότι ο δρόμος τους είναι ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός, και θέλουν να πιστέψουμε ότι «δεν έχουμε άλλη επιλογή».

Παρατηρήστε πώς ο Γκέιτς και ο Emanuel παρουσιάζουν ένα ψεύτικο δίλημμα, δύο μόνο εναλλακτικές λύσεις: Απενεργοποιήστε την οικονομία για πολλούς μήνες, ή μην κάνετε τίποτα. Υποστηρίξετε τα λουκέτα, ή αλλιώς θα είστε απειλή για τη δημόσια υγεία.

Ο Γκέιτς και ο Emanuel αρνούνται να αναγνωρίσουν άλλες δυνατότητες. Δεν βλέπουν τις απεριόριστες δυνατότητες που προκύπτουν από τις εθελούσιες προσαρμογές επιχειρήσεων και ιδιωτών.

Μέσα από αυτήν την κρίση του COVID-19, οι φανατικοί έχουν κάνει όπλο τους αυτό το ψευδοδίλημμα της λογικής πλάνης, για να αποτρέψουν κάθε λογική, ειλικρινή συζήτηση. Αυτή η ύπουλη τακτική έχει την μορφή διατύπωσης ενός λογικού επιχειρήματος, αλλά υπό στενότερη εξέταση γίνεται προφανές ότι υπάρχουν περισσότερες δυνατότητες από το μανιχαϊστικό δίλημμα που παρουσιάζεται.

Μπορείτε να αναγνωρίσετε αυτήν την τακτική και σε διάφορες άλλες μορφές: Eίτε θέλεις να αυξηθούν οι εκπαιδευτικές δαπάνες της κυβέρνησης, είτε είσαι κατά της εκπαίδευσης. Είτε θέλεις υψηλότερους φόρους για τους «πλούσιους», είτε θέλεις οι φτωχοί  να ζουν χωρίς υγειονομική περίθαλψη.

Αλεπούδες και σκαντζόχοιροι

Εκείνοι ακριβώς που χρησιμοποιούν την τακτική του ψεύτικου διλήμματος και σκέφτονται με όρους «άσπρο ή μαύρο» έχουν το χειρότερο ιστορικό προβλέψεων.  Στο βιβλίο του, «Enlightenment Now», ο Steven Pinker αναφέρει την έρευνα του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Πενσυλβανίας, Philip Tetlock, ο οποίος πήρε συνέντευξη από 284 αναλυτές για να κατανοήσει την διαφορά στην ψυχοσύνθεση ενός έγκυρου αναλυτή από πολλούς άλλους που «συχνά κάνουν λάθος, αλλά ποτέ δεν αμφιβάλλουν».

Ο Tetlock ανακάλεσε την μεταφορά του Έλληνα ποιητή Αρχίλοχου, ο οποίος έγραψε: «Η αλεπού ξέρει πολλά πράγματα, αλλά ο σκαντζόχοιρος ξέρει ένα σπουδαίο πράγμα». «Σκαντζόχοιροι είναι περισσότερο οι άνθρωποι με μια μεγάλη ιδέα, οι πιο αποφασιστικοί», παρατηρεί ο Tetlock. Για τον τομέα των προβλέψεων, η αποφασιστικότητα δεν είναι καλό χαρακτηριστικό. Μην βασίζεστε στις προβλέψεις των σκαντζόχοιρων.

Ένας γιατρός με τη νοοτροπία σκαντζόχοιρου μπορεί για παράδειγμα να αφαιρέσει τις αμυγδαλές σας προκειμένου να σας θεραπεύσει από επανειλημμένους πονόλαιμους. Οι ιατροί-σκαντζόχοιροι δεν έχουν γνώση των διατροφικών αλλαγών και του τρόπου ζωής, που θα μπορούσαν να βελτιώσουν την υγεία σας.

Ο Pinker προειδοποιεί ότι εκείνοι «με τις μεγάλες ιδέες –αριστεροί ή δεξιοί, αισιόδοξοι ή απαισιόδοξοι– που τις διατήρησαν με μια εμπνευσμένη  (αλλά λανθασμένη) αυτοπεποίθηση» έκαναν τις χειρότερες προγνώσεις. Κοντόφθαλμοι όντες, οι σκαντζόχοιροι δεν μπορούν να δουν τη μεγάλη εικόνα πέρα ​​από τον τομέα της εξειδίκευσής τους. Σύμφωνα με τα λόγια του βραβευμένου με Νόμπελ Daniel Kahneman , εργάζονται με μια «διογκωμένη ψευδαίσθηση για τις ικανότητές τους». Οι προβλέψεις τους, προσθέτει ο Kahneman, «παράγουν υποδεέστερες προβλέψεις κι από ό,τι πιθήκων που ρίχνουν βελάκια, των οποίων οι επιλογές μοιραία κατανέμονται ομοιόμορφα στις διάφορες εναλλακτικές».

Η μανιχαϊστική σκέψη αυτών των κακών αναλυτών πηγάζει από την επιθυμία τους «να υπερ-απλουστεύσουν σύνθετα προβλήματα βάζοντάς τα μέσα σε προτιμώμενα καλούπια αιτίας-αποτελέσματος». Ιδέες και τεκμήρια που δεν ταιριάζουν με τις θεωρίες τους αντιμετωπίζονται ως «άσχετοι περισπασμοί».

Η φήμη οδηγεί σε αλαζονεία. Ο Kahneman γράφει: «Όσο πιο διάσημος είναι ο αναλυτής, τόσο πιο επιδεικτικές είναι οι προβλέψεις». Ο Tetlock παρατηρεί πως  «οι ειδικοί με την μεγαλύτερη ζήτηση είχαν πολύ πιο διογκωμένη αυτοπεποίθηση από τους συναδέλφους τους που διήγαν τον βίο τους μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.»

Ο Pinker προσθέτει ότι οι κακοί αναλυτές  είναι αλλεργικοί στις ασάφειες της ζωής και στις σύνθετες απαντήσεις. Αντί να αναζητούν τα δεδομένα που έρχονται σε αντίθεση με την άποψή τους, συσσωρεύουν «λόγους για τους οποίους εκείνοι ήταν σωστοί και άλλοι λάθος». Τέτοιοι εμπειρογνώμονες «ήταν ασυνήθιστα σίγουροι για τον εαυτό τους, και ήταν πιθανότερο να χαρακτηρίσουν κάποια πράγματα «αδύνατα» ή «σίγουρα». Αφοσιωμένοι στα συμπεράσματά τους, ήταν απρόθυμοι να αλλάξουν γνώμη, ακόμη και όταν οι προβλέψεις τους αποτύγχαναν. Μας έλεγαν «περίμενε και θα δεις».

Ακούμε ήδη την απειλή «περιμένετε και θα δείτε» από ειδικούς που μας διαβεβαιώνουν ότι αν δεν συνεχίσουμε να ακολουθούμε τις συμβουλές τους, το δεύτερο κύμα του COVID-19 θα είναι αναπόφευκτα «πολύ πιο τρομερό» και το «εν δυνάμει συντριπτικό ξέσπασμα».

Οι αλεπούδες είναι οι «υπερ-αναλυτές». Ο Pinker διδάσκει ότι «δεν είναι απαραίτητα ιδιοφυείς», αλλά «έχουν χαρακτηριστικά προσωπικότητας που οι ψυχολόγοι αποκαλούν «ανοιχτότητα στην εμπειρία » (πνευματική περιέργεια και μια προτίμηση για την ποικιλότητα), «μια ανάγκη για γνώση » (άντληση ικανοποίησης από την πνευματική δραστηριότητα) και «ολοκληρωμένη πολυπλοκότητα» (αναγνωρίζοντας την αβεβαιότητα και βλέποντας πολλές πτυχές ενός ζητήματος).

Οι υπερ-αναλυτές προσπαθούν ενεργά να εντοπίσουν τις όποιες προκαταλήψεις στην νοοτροπία τους. Ο Pinker γράφει για τους καλύτερους αναλυτές πως «αναρωτιούνται συνεχώς: Υπάρχουν κενά σε αυτόν μου τον συλλογισμό; Πρέπει να ψάξω κάτι άλλο για να τον συμπληρώσω; Θα με έπειθε, αν ήμουν κάποιος άλλος; »

Οι πολιτικοί και οι κεντρικοί σχεδιαστές ακούνε φανατικούς σκαντζόχοιρους που επιμένουν ότι ο δικός τους τρόπος είναι ο μόνος τρόπος. Οι σκαντζόχοιροι μπορεί να είναι αποφασιστικοί, αλλά οι προβλέψεις τους είναι συχνά εντυπωσιακά λανθασμένες.

Γιατί η υστερία είναι μεταδοτική

Ο Jonathan Sumption, πρώην δικαστής του Ανώτατου Δικαστηρίου του Ηνωμένου Βασιλείου, προειδοποίησε πρόσφατα : «Όταν οι ανθρώπινες κοινωνίες χάνουν την ελευθερία τους, αυτό συνήθως δεν συμβαίνει επειδή κάποιοι τύραννοι τους την έχουν αφαιρέσει. Συνήθως συμβαίνει επειδή οι άνθρωποι παραδίδουν πρόθυμα την ελευθερία τους με αντάλλαγμα την προστασία από κάποια εξωτερική απειλή.»

Ο Sumption κατηγορεί τους πολίτες για το ότι απαιτούν δρακόντειες ενέργειες. Οι περισσότεροι «δεν κοντοστέκονται για να συλλογιστούν αν οι προτεινόμενες ενέργειες θα λειτουργήσουν. Δεν αναρωτιούνται καν αν αξίζουν το κόστος που θα πληρώσουν.»

Λόγω της αγελαίας συμπεριφοράς «η υστερία είναι μεταδοτική».

Αν σας δίνονταν δύο κάρτες  με γραμμές σε κάθε μία, η μια σαφώς μικρότερη από την άλλη, θα μπορούσατε να βρείτε τη διαφορά; Εάν νομίζετε ότι αυτή είναι μια γελοία ερώτηση, ξανασκεφτείτε το.

Σε ένα από τα πιο διάσημα πειράματα ψυχολογίας, ο Solomon Asch έδειξε ότι αν βρίσκεστε σε μια ομάδα όπου τα περισσότερα μέλη της ισχυρίζονται ότι η μικρότερη γραμμή είναι η μεγαλύτερη, ίσως απλώς να συναινέσετε. Στο βιβλίο του  «Δεν είσαι τόσο έξυπνος» , ο David McRaney αναφέρει: «Στα πειράματα του Asch, το 75% των συμμετεχόντων υποχώρησαν σε τουλάχιστον μία ερώτηση σχετικά με το μήκος των γραμμών. Κοίταξαν τις γραμμές, ήξεραν ότι η απάντηση με την οποία όλοι οι άλλοι συμφωνούσαν ήταν λανθασμένη, και παρ’ όλα ταύτα συμφώνησαν με αυτήν.»

Το ίσως ακόμη χειρότερο ήταν πως, όσοι άλλαξαν τις σωστές απαντήσεις τους για να συμμορφωθούν με τους υπόλοιπους «φαινόταν να μην έχουν καν επίγνωση της συμμόρφωσής τους. Όταν ο ερευνητής τους είπε ότι είχαν κάνει λάθος, προφασίστηκαν κάποιες δικαιολογίες για τα λάθη τους, αντί να επιρρίψουν την ευθύνη στους άλλους.»

Εάν είστε βέβαιοι ότι θα αντιστεκόσασταν στη μάζα, σκεφτείτε το εξής: «Το ποσοστό των ανθρώπων που συμμορφώθηκαν αυξήθηκε αναλογικά με τον αριθμό των ατόμων που συμμετείχαν συνεννοημένοι εναντίον τους».

Φανταστείτε ότι βρίσκεστε σε ένα συμβούλιο και πρέπει να λάβετε μια σημαντική απόφαση. Θεωρείτε ότι το πλάνο του διευθυντή σας είναι ανόητο. Είστε έτοιμος να μιλήσετε, όταν βλέπετε ότι όλοι οι άλλοι στο συμβούλιο συμφωνούν με τον διευθυντή σας. Θα βάζατε την ουρά στα σκέλια και θα συμμορφωνόσασταν; Εάν έχετε ποτέ συναινέσει σε μια κακή απόφαση, μην τα βάζετε τον εαυτό σας. Είναι δύσκολο να πας κόντρα στο ρεύμα.

Ίσως πιστεύετε ότι τα πειράματα του Asch δείχνουν απλά πως όταν η κατάσταση είναι ασήμαντη, δεν υπάρχει λόγος να αμφισβητούμε το πλήθος. Δυστυχώς, η έρευνα δείχνει πως όταν διακυβεύεται κάτι σημαντικό, ακόμα λιγότεροι άνθρωποι θα πάνε κόντρα στο ρεύμα.

Στο βιβλίο του The Science of Fear, ο Dan Gardner αναφέρεται σε πειράματα των ψυχολόγων Robert Baron, Joseph Vandello και Bethany Brunsman που διαπίστωσαν ότι η συμμόρφωση αυξάνεται «εφ’ όσον οι αποφάσεις είναι δύσκολες ή διφορούμενες και οι παράγοντες επιρροής είναι ενωμένοι και επιδεικνύουν αυτοπεποίθηση».

Ο Gardner αναρωτήθηκε, θα μπορούσαν κάποια νέα στοιχεία να μας κάνουν να αμφισβητήσουμε τις απόψεις μας; Η απάντηση στην οποία οδηγήθηκε ο Gardner είναι πως: «Μόλις διαμορφώσουμε μια άποψη, ενστερνιζόμαστε τις πληροφορίες που υποστηρίζουν αυτήν την άποψη ενώ αγνοούμε, απορρίπτουμε ή εξετάζουμε ενδελεχώς τις πληροφορίες που δημιουργούν αμφιβολίες γι ‘αυτήν». Η λεγόμενη μεροληψία της επιβεβαίωσης μάς αποτρέπει από το να αλλάξουμε γνώμη.

Τα τελευταία δεδομένα δείχνουν ότι ο COVID-19 δεν είναι τόσο επικίνδυνος όσο θεωρήθηκε αρχικά. Εάν πιστέψετε όμως ότι τέτοια δεδομένα μπορούν να πείσουν τους γείτονές σας ή τους φίλους σας στο facebook ότι ήρθε η ώρα να τερματιστούν οι καραντίνες, θα απογοητεύεστε ατέρμονα. Οι γείτονές μας νοιάζονται για το τι πιστεύουν οι άλλοι. Εάν ζείτε σε μια περιοχή όπου η υποστήριξη της καραντίνας είναι ευρέως διαδεδομένη, ο γείτονάς σας πιθανότατα θα συμμορφωθεί με αυτήν. Θυμηθείτε, όσο πιο έντονο είναι ένα ζήτημα και όσο πιο κρίσιμο είναι το πρόβλημα, τόσο αυξάνεται η επιθυμία για συμμόρφωση.

Ζούμε εν μέσω τόσο μιας πανδημίας, όσο και μιας μεταδοτικής παράκρουσης παγκοσμίων διαστάσεων.

Οι πολιτικοί που μας οδήγησαν σε αυτό το καταστροφικό κλείδωμα της οικονομίας δεν θα αλλάξουν την άποψή τους έως ότου η «λύση» τους να πάψει να είναι πολιτικά δημοφιλής.

Στον επίλογό του στο The Road to Serfdom , ο Hayek προειδοποιεί: «Δεν θα γίνουμε σοφότεροι μέχρι να μάθουμε ότι πολλά απ’ όσα κάναμε στο παρελθόν ήταν εξαιρετικά ανόητα». Για να γίνουμε πιο σοφοί, πρέπει πρώτα να απελευθερωθούμε από μια νοοτροπία που αποκρύπτει τα λάθη μας. Θα συνεχίζουμε να κάνουμε λάθη όσο συνεχίζουμε να πιστεύουμε ότι «αυτό που κάναμε στο πρόσφατο παρελθόν ήταν, είτε σοφό είτε αναπόφευκτο».

Έχουμε γίνει κατ’ επάγγελμα θύματα. Δεν είμαστε όμως θύματα του κορωνοϊού, ή των πολιτικών και των «ειδικών». Είμαστε θύματα της επιλογής μας να συμμορφωνόμαστε υποστηρίζοντας τις πολιτικές τους. Ο Stephen Covey παρατήρησε : «Είναι εύκολο να αναλάβουμε την ευθύνη για τα καλά πράγματα στη ζωή μας, αλλά το πραγματικό τεστ γίνεται όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά.

Σήμερα, μπορούμε να αναλάβουμε την ευθύνη να αλλάξουμε την γνώμη μας. Είμαστε όλοι 100% υπεύθυνοι για το πώς επιλέγουμε να ερμηνεύουμε τις εμπειρίες που ζούμε. Στο διαχρονικό της βιβλίο The Discovery of Freedom η Rose Wilder Lane εξήγησε το γιατί ορισμένοι προτιμούν να μεταβιβάζουν την ευθύνη αυτή στην εξουσία. Όταν κάτι πάει στραβά, δηλώνουν είμαι ένα αθώο θύμα δυνάμεων πέρα ​​από τον έλεγχό μου. Το να προσποιούμαστε ότι είμαστε αθώοι είναι το βαρύ τίμημα που καταβάλλουμε για την απώλεια της ελευθερίας μας.

Ο Mackay γράφει, «Οι άνθρωποι, όπως πολύ ορθά έχει ειπωθεί, σκέφτονται σαν αγέλη. Όπως φαίνεται, χάνουν τα λογικά τους ως αγέλη, ενώ ανακτούν τις αισθήσεις τους αργά, και κατά μόνας.»

Όταν επιλέξουμε να δούμε πέρα ​​από τη νοοτροπία του «δεν υπάρχει άλλη επιλογή», ​​θα αρχίσουν να εμφανίζονται μπροστά μας αναρίθμητες λύσεις. Το μέλλον μας εξαρτάται, όχι από κάποιο bailout ή από ένα εμβόλιο σύντομα, αλλά από τους ανθρώπους που θα επιλέξουν να ανακτήσουν τις αισθήσεις τους.

 

***

Ο Barry Brownstein είναι ομότιμος καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Βαλτιμόρης. Είναι ανώτερος συνεργάτης στο Intellectual Takeout και συγγραφέας του The Inner-Work of Leadership.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του American Institute for Economic Research (AIER)

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.