Το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού στην Ελληνική σοσιαλιστική Κοινοπολιτεία

0
726
Πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού
Οι ουρές αναμονής σε διάφορες δημόσιες υπηρεσίες, ή κρατικά προστατευόμενα μονοπώλια, είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας του κράτους να πραγματοποιήσει ορθούς οικονομικού υπολογισμούς.

Ένας λόγος που το ελληνικό κράτος έχει επιβιώσει παρά αυτά τα προβλήματα είναι αφενός το ότι υπάρχει έστω και ένα ψήγμα ελεύθερης αγοράς.

Του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Σε προηγούμενο μας άρθρο είχαμε αναλύσει το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού στις σοσιαλιστικές οικονομίες. Διατυπωμένο πρώτη φορά το 1920 από τον Ludwig von Mises, το έργο του αυτό, «Economic calculation problem in the Socialist commonweatlh», δημιούργησε αρκετούς πονοκεφάλους στους τότε σοσιαλιστές. Όλες οι προσπάθειές τους να βρουν μία λύση, στέφθηκαν με αποτυχία. Αργότερα, ο F.A. Hayek προσέθεσε το δικό του στίγμα σε ένα ήδη πλήρες έργο, δίνοντας μία και καλή το τελειωτικό χτύπημα στον σοσιαλισμό και από οικονομική σκοπιά.

Το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού εν συντομία

Το επιχείρημα του von Mises είχε ως εξής: Απουσία αγοράς, το κράτος ή η κοινωνία που θα είχε στην κατοχή της όλα τα μέσα παραγωγής, δε θα είχε κανέναν τρόπο να πραγματοποιήσει ορθολογικούς οικονομικούς υπολογισμούς. Στην αγορά, αυτοί οι υπολογισμοί πραγματοποιούνται με την δημιουργία τιμών στα διάφορα προϊόντα και υπηρεσίες. Για να υπάρχουν όμως τιμές εξ αρχής, τα μέσα παραγωγής οφείλουν να βρίσκονται σε ιδιωτικά χέρια ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σε συναλλαγές. Βάσει των τιμών δηλαδή, το καπιταλιστικό σύστημα μπορεί και διαθέτει τους πιο πολύτιμους πόρους στις πιο επείγουσες καταναλωτικές ανάγκες.

Το κράτος επειδή λειτουργεί εκτός αγοράς πρώτον, δεν μπορεί να ορίσει και τιμές αγοράς στις υπηρεσίες του και δεύτερον, δεν μπορεί να προσποιηθεί ότι θα λειτουργήσει ως επιχειρηματίας για να έχει κίνητρα να μειώνει το κόστος αυξάνοντας την ποιότητα των υπηρεσιών του. Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιάσουμε μερικά καθημερινά παραδείγματα του προβλήματος οικονομικού υπολογισμού στις κρατικές και δημόσιες υπηρεσίες της χώρας.

Υγεία (Ε.Σ.Υ., ΕΟΠΥΥ κ.ά.)

Το σύστημα υγείας της χώρας προφανώς πάσχει και συνεχώς φαίνεται να βαδίζει σε όλο και μεγαλύτερο χρέος. Χαρακτηριστικά, οι δαπάνες για την υγεία το 2017 έμειναν στα ίδια επίπεδα περίπου με αυτές του 2016 (οι οποίες είχαν μειωθεί σε 4,317 δισ. έναντι 4,350 δισ. το 2015). Παρόλα αυτά, το πρόβλημα με το σύστημα υγείας υπήρχε θα λέγαμε από πολύ νωρίτερα. Κάθε χρόνο σχεδόν ζητείται η αύξηση του προϋπολογισμού για την υγεία, χωρίς να δίνεται έμφαση στις αιτίες που προκαλούν τη δυσλειτουργία του. Εάν η αύξηση του προϋπολογισμού όντως οδηγούσε σε βελτίωση του συστήματος, τότε γιατί παλιότερα, όταν ο προϋπολογισμός ήταν κατά διαστήματα υψηλότερος, τα ίδια προβλήματα υπήρχαν;

Ουρές

Οι ουρές στα νοσοκομεία προκαλούνται από δύο παράγοντες. Πρώτον, λόγω του ότι η χρέωση για τις υπηρεσίες υγείας του κράτους είναι μηδενική. Φυσικά, κάποιος πληρώνει το σύστημα μέσω των φόρων του αλλά αυτό δεν έχει κάποια ουσιαστική βάση για τον εξής λόγο. Στην αγορά, όταν κάποια υπηρεσία έχει μεγάλη ζήτηση, η τιμή της (με όλες τις άλλες μεταβλητές ίσες) αυξάνεται. Αυτό στην ουσία οδηγεί τους χρήστες της να τη χρησιμοποιούν πιο φειδωλά. Την υπηρεσία λοιπόν την χρησιμοποιούν εκείνοι που την έχουν περισσότερο επιτακτική ανάγκη. Εάν πολλά άτομα υπάρχουν, που δεν μπορούν να την πληρώσουν παρόλο που την έχουν ανάγκη, δίνει κίνητρα σε παροχείς να εισέλθουν στην αγορά ώστε να παράσχουν την υπηρεσία φτηνότερα. Το σύστημα τιμών στην ουσία, σχεδόν αυτόματα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις, ώστε να κατευθύνει την υπηρεσία σε ανθρώπους που την έχουν πιο επιτακτική ανάγκη.

Στο κρατικό σύστημα υγείας, κάθε ασθενής και εν δυνάμει φορολογούμενος φορολογείται με διαφορετικούς συντελεστές και ποσά. Με άλλα λόγια το σύστημα δεν χρεώνει τους ασθενείς με σύστημα αγοράς αλλά με διατίμηση ανεξάρτητα του πόσο και για πιο λόγο χρησιμοποιούν την υπηρεσία. Έτσι, είτε κάποιος αξονική τομογραφία, είτε απλά πάει για κάποιο τσεκ απ σε δημόσιο νοσοκομείο, το ίδιο ποσοστό φόρων θα πληρώσει και στις δύο περιπτώσεις.

Ασφαλιστικά ταμεία

Το ίδιο συμβαίνει και με τα ταμεία. Οι εισφορές που δίνει κάθε ασφαλισμένος είναι αποκομμένες από την προσφορά και ζήτηση της υπηρεσίας. Έτσι λοιπόν δεν υπάρχει τρόπος, ούτε ο ασφαλισμένος, ούτε το ταμείο να δρομολογήσει τις δαπάνες του καθώς οι εισφορές είναι προϊόν διατίμησης. Δεν υπάρχει τρόπος να γίνει ορθολογική κατανομή χρηματικών πόρων. Μήνες χρειάζονται μερικές φορές για την πραγματοποίηση ραντεβού ακόμα και για επουσιώδεις αιτίες. Αλλά μήνες χρειάζονται και για να γίνει ιατρική εξέταση πολύ σοβαρών περιπτώσεων.

Θα έχετε παρατηρήσει, ότι πηγαίνοντας σε μία ιδιωτική κλινική ή κάποιον αξονικό τομογράφο, σπάνια θα συναντήσετε τις ουρές του δημοσίου συστήματος. Ειδικά, αν το εκάστοτε ίδρυμα δε συνεργάζεται με τα ταμεία του δημοσίου ή εσείς επιλέξετε να μην κάνετε χρήση της κρατικής σας ασφάλισης. Το σύστημα τιμών λειτουργεί τέλεια, οι αναμονές είναι πολύ μικρότερες και η υπηρεσία πολύ ανώτερη.

Δημόσιες γραφειοκρατικές υπηρεσίες (εφορία, πολεοδομία, Δ.Ε.Η. κ.ά.)

Το κύριο πρόβλημα στις δημόσιες υπηρεσίες είναι η έλλειψη προσωπικού και η τεράστια γραφειοκρατία. Το πρώτο αφορά τις αμοιβές των υπαλλήλων. Είτε είναι πολύ χαμηλές και έτσι δεν υπάρχει κίνητρο κάποιος να θελήσει να δουλέψει για το δημόσιο, είτε είναι πολύ υψηλές και έτσι μειώνεται ο συνολικός δυνητικός αριθμός υπαλλήλων που θα μπορούσαν να στελεχώνουν μία υπηρεσία. Το θέμα είναι όμως ότι και στις δύο περιπτώσεις δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι από τα δύο ισχύει. Μας είναι άγνωστο.

Η γραφειοκρατία είναι ακόμα ένα μεγάλο πρόβλημα και δεν φαίνεται λύση στον ορίζοντα. Η ελληνική γραφειοκρατία δείχνει να αυξάνεται παρά να μειώνεται και η εφαρμογή τεχνολογικών διευκολύνσεων φαίνεται να βρίσκεται χρόνια μακριά μας. Εν τέλει, η μείωση της γραφειοκρατίας (με οποιονδήποτε τρόπο) θα μείωνε και τον αριθμό του προσωπικού. Αλλά εδώ υπάρχει το εξής ζήτημα. Το δημόσιο δεν είναι επιχειρηματίας, δεν έχει κίνητρο το κέρδος. Τουναντίον μάλιστα, έχει κίνητρο συνεχώς να αυξάνει το ρόστερ του ώστε να δημιουργεί και κομματικούς στρατούς για το εκάστοτε κόμμα. Αυτή η τακτική χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από όλες τις πολιτικές παρατάξεις μετά τη μεταπολίτευση.

Το χειρότερο είναι ότι ο «πελάτης» του δημοσίου, ο πολίτης δηλαδή, δεν μπορεί να το αξιολογήσει με κάποιον ουσιαστικό τρόπο. Δεν μπορεί να παύσει να χρησιμοποιεί την υπηρεσία της εφορίας για παράδειγμα. Είναι αναγκασμένος. Και το δημόσιο, αν έχει ελλείμματα μπορεί πάντα να στηρίζεται στις ενέσεις ρευστότητας της ΕΚΤ ή στην αύξηση φόρων. Και τα δύο εξαιρούν το δημόσιο από το σύστημα κέρδους-ζημίας της αγοράς και δεν του δίνουν κίνητρα να βελτιστοποιήσει τη λειτουργία του.

Δικαστήρια και αστυνομία

Η δικαστική αρμοδιότητα του κράτους και η αστυνομία είναι οι κατεξοχήν τομείς όπου το κράτος παρουσιάζει τρομερά προβλήματα. Όσον αφορά τα δικαστήρια, το κύριο πρόβλημα είναι οι μεγάλες αναμονές για εκδίκαση υποθέσεων. Πέραν των δικηγορικών εξόδων, δεν υπάρχει «χρέωση» για τη χρήση της υπηρεσίας. Η ίδια ανάλυση που κάναμε για το σύστημα υγείας, ισχύει και εδώ. Αυτό δίνει κίνητρο σε δικομανείς να μην υπόκεινται στους ελέγχους της αγοράς. Έτσι για παράδειγμα μπορούν να γεμίζουν τις ουρές αναμονής με ανούσιες υποθέσεις που θα μπορούσαν να λυθούν μέσω ιδιωτικού διαμεσολαβητή. Τα διάφορα παράβολα που χρεώνεται κάποιος, ώστε να εισαχθεί η περίπτωσή του στο δικαστήριο, είναι προϊόντα διατίμησης και όχι προσφοράς και ζήτησης. Η τιμή τους, δεδομένων των αναμονών, μάλλον είναι χαμηλότερη από αυτή που θα έπρεπε.

Η αστυνομία έχει τα ίδια προβλήματα τόσο σε γραφειοκρατικό όσο και λειτουργικό επίπεδο. Μειωμένες περιπολίες, αργή επέμβαση και φυσικά μία τάση να χρησιμοποιούνται πόροι για την προστασία πολιτικών σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ότι για την προστασία περιουσιών πολιτών. Επίσης, η χρήση της αστυνομίας για την καταπολέμηση εγκλημάτων χωρίς θύμα (χρήση ναρκωτικών, πορνεία κ.ο.κ) είναι ακόμα ένας λόγος που θεωρούμε ότι γίνεται σπατάλη πόρων.

Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε κρατικά επιβεβλημένο μονοπώλιο. Ο πολίτης είναι αναγκασμένος να χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες αυτές είτε το επιθυμεί είτε όχι. Σε μία ελεύθερη αγορά, αυτές οι υπηρεσίες θα κρίνονταν φυσικά και από την ταχύτητα παροχής τους. Ένα ιδιωτικό δικαστήριο που θα είχε τα ίδια προβλήματα με το κρατικό, θα είχε μείνει εκτός αγοράς. Κανένας δεν θα το προτιμούσε.

Λοιπά παραδείγματα

Λοιπά παραδείγματα στα οποία το κράτος αντιμετωπίζει προβλήματα οικονομικού υπολογισμού αφορούν:

Παιδεία:

Οι ελλείψεις δασκάλων και υποδομών είναι εμφανής. Ειδικά κάθε χρόνο που χιλιάδες αναπληρωτές περιμένουν μέχρι την τελευταία στιγμή να μάθουν που θα τοποθετηθούν. Εκτός αυτού, το κράτος χρησιμοποιεί τις χειρότερες μεθόδους για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα αυτά. Για να λύσει τις ελλείψεις συγχωνεύει τμήματα και κλείνει σχολικές μονάδες. Τοποθετεί επίσης αναπληρωτές ως παράλληλη στήριξη σε πολλές περιπτώσεις παιδιών ταυτόχρονα. Όλα αυτά έχουν ως συνέπεια να μειώνεται η ποιότητα της υπηρεσίας που παρέχεται.

Μέσα συγκοινωνίας: 

Τα δημόσια μέσα συγκοινωνίας είναι κλασικό παράδειγμα σπατάλης και κακοδιαχείρησης. Για παράδειγμα ας δούμε τον ΟΑΣΑ που το 2016 είχε φτάσει να έχει έλλειμμα 96 εκ. ευρώ και 4 εκ. πλασματικές υπερωρίες. Μιλάμε για έναν οργανισμό ο οποίος παρέχει μέσο μισθό 2.552 ευρώ. Τα συνδικαλιστικά όργανα είναι μάλιστα τόσο ισχυρά, καθώς, κατέχοντας μονοπωλιακή και ουσιαστική θέση, μπορούν να πιέζουν σχεδόν ανεξέλεγκτα για μεγαλύτερη εισροή κρατικών δαπανών προς αυτά.

 

Συμπέρασμα

Όπου εμπλέκεται το δημόσιο στην παροχή υπηρεσιών, τρία πράγματα θα συμβούν: α) προβλήματα οικονομικού υπολογισμού, ήτοι σπατάλες, διατιμήσεις. Αυτά οδηγούν σε έλλειψη προσωπικού, ουρές αναμονής και κακή ποιότητα υπηρεσίας. β) Αυξανόμενα χρέη λόγω της ανορθολογικής χρήσης πόρων και δαπανών για να καλυφθούν τα παραπάνω κενά. γ) Πολιτικός παρασιτισμός, γραφειοκρατία και πελατειοκρατία. Το δημόσιο χρήμα είναι πάντα δέλεαρ για κάθε ομάδα συμφερόντων που κατέχει μονοπωλιακή θέση στην οικονομία μίας χώρας. Πάντα, εν τέλει, οι λύσεις που δίνονται στα παραπάνω προβλήματα είναι πολιτικές και όχι οικονομικά ορθολογικές. Αναγκαστικά, κάθε υποσχόμενη βελτίωση των κρατικών υπηρεσιών θα έρχεται αναγκαστικά μέσω της αύξησης των φόρων και των δαπανών.

Ένας λόγος που το ελληνικό κράτος έχει επιβιώσει παρά αυτά τα προβλήματα είναι αφενός το ότι υπάρχει έστω και ένα ψήγμα ελεύθερης αγοράς. Για παράδειγμα η παιδεία επιβιώνει διότι σε μεγάλο βαθμό οι μισθοί των εκπαιδευτικών αντικατοπτρίζουν αυτούς της ελεύθερης αγοράς. Το ίδιο και οι μέσοι μισθοί των νοσοκομείων (χωρίς να υπολογίζουμε τα golden boys του εκάστοτε τομέα). Επίσης, αρκετός από τον εφοδιασμό του δημοσίου γίνεται από ιδιωτικές εταιρίες (για παράδειγμα φάρμακα, τρόφιμα για τον στρατό κ.ο.κ.) που έχουν τη δυνατότητα να υπολογίσουν το πραγματικό κόστος των επιλογών τους.

Δεύτερος λόγος είναι, όπως αναφέραμε και οι συνεχείς εγγυήσεις για ανακεφαλαιοποίηση του κράτους από τα φτηνά δάνεια της ΕΚΤ. Κάθε δυσλειτουργική δημόσια επιχείρηση, έχοντας τέτοιες εγγυήσεις ανακεφαλαιοποίησης, χάνει κάθε κίνητρο εξορθολογισμού.

Κλείνοντας – Η λύση

Για να απαλλαχτεί ο φορολογούμενος από τις κρατικές σπατάλες και τις κραιπάλες με τα χρήματά του, το κράτος οφείλει να παραδώσει όσες πιο πολλές υπηρεσίες του μπορεί στον ιδιωτικό τομέα. Αυτό θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα κατανομής πόρων και περισσότερα κίνητρα για βελτιστοποίηση των υπηρεσιών. Παράλληλα, για κάθε υπηρεσία που παραδίδει στον ιδιωτικό τομέα οφείλει να μειώνει αντίστοιχα και το επίπεδο φορολογίας ενώ επιστρέφει τους φόρους αυτούς ως φοροαπαλλαγές στους πολίτες.

Δεν υπάρχει κανένας λόγος το κράτος να παρέχει υπηρεσίες στους πολίτες ενώ είναι καταδικασμένο σε σπατάλες και έλλειψη ικανότητας ορθολογικών οικονομικών υπολογισμών. Οτιδήποτε είναι εύκολο και άμεσα αντιληπτό ότι μπορεί να ιδιωτικοποιηθεί, καλό θα ήταν να ιδιωτικοποιηθεί όσο το δυνατόν πιο σύντομα.

***

Διαβάστε περισσότερα: