Καθορίζουν οι μηχανές τις «σχέσεις παραγωγής»; Καταρρίπτοντας την μαρξιστική θεώρηση

0
2211
Οι
Οι "σχέσεις παραγωγής" παραμένουν ένας ασαφής Μαρξιστικός όρος που δεν απαντήθηκε ποτέ. Για την ακρίβεια, ελάχιστα απαντήθηκαν από τον Μαρξ για την θεωρία του.

Δεν επιτρέπεται η απορία σχετικά με την έννοια στις «σχέσεις παραγωγής» η  στην προέλευση η την καταγωγή των «υλικών δυνάμεων». Απλά υπάρχουν. Αυτό είναι όλο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι έπεσαν από τον ουρανό.

 

Του Ευθύμη Μαραμή

Υπάρχει ένα δημοφιλές αφήγημα, βασισμένο στην μαρξιστική θεώρηση, το οποίο αναφέρει πως το κεφάλαιο (οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις όπως λέει ο Μαρξ) επιβάλει τους τρόπους παραγωγής και τις παραγωγικές/κοινωνικές σχέσεις.

Υπάρχει και η πραγματικότητα, όπου το κεφάλαιο και οι τρόποι παραγωγής ανταποκρίνονται στις ανάγκες και στη ζήτηση της κοινωνίας. Τίποτα δεν θα υπήρχε, αν δεν το ήθελαν οι άνθρωποι, όπως εκφράζεται δια της εθελοντικής τους επιλογής. Πηγαίνοντας και παραπέρα, θα πρέπει σαφώς να εξηγηθεί: Ποιος παράγει το κεφάλαιο και την τεχνολογία;

Αντιθέτως, αυτό που υφίσταται παρά την θέληση πολλών ανθρώπων, είναι το κράτος. Αυτό επιβάλει την θέληση του δια της βίας και του εξαναγκασμού. Οι επιχειρήσεις που παράγουν αγαθά και καλύπτουν τις ανάγκες και την ζήτηση της κοινωνίας, υποβάλλονται, σε αντίθεση με το κράτος, σε καθημερινό τεστ κοινωνικής αποδοχής στην αγορά.

Ας δούμε μερικές από τις πλάνες του μαρξισμού στο συγκεκριμένο θέμα, όπως τις περιγράφει ο Murray N. Rothbard.

Το κεφάλαιο έπεσε από τον ουρανό;

Όπως το έθεσε ο Μαρξ με τη σαφέστατη και αυστηρότατη διατύπωση της τεχνολογικής ντετερμινιστικής θεωρητικής άποψης του για την ιστορία, στην «Αθλιότητα της Φιλοσοφίας»:

«Κατά την απόκτηση νέων παραγωγικών δυνάμεων οι άνθρωποι αλλάζουν τον τρόπο παραγωγής τους και μεταβάλλοντας τον τρόπο παραγωγής τους, τα μέσα τους για να κερδίσουν τα προς το ζην, αλλάζουν όλες τις κοινωνικές τους σχέσεις. Ο χειροκίνητος αλεστικός μύλος δίνει κοινωνία με τον φεουδαρχικό άρχοντα. Ο ατμοκίνητος αλεστικός μύλος δίνει κοινωνία με τον βιομηχανικό καπιταλιστή».

Η πρώτη σοβαρή πλάνη σε αυτό το συνονθύλευμα, βρίσκεται ακριβώς στην αρχή: Από πού προέρχεται αυτή η τεχνολογία; Και πώς αλλάζουν ή βελτιώνονται οι τεχνολογίες; Ποιος τις θέτει σε εφαρμογή; Ένα κλειδί στον ιστό των πλανών που αποτελούν το Μαρξιστικό σύστημα είναι ότι ο Μαρξ ποτέ δεν επιχειρεί να δώσει μια απάντηση. Στην πραγματικότητα δεν μπορεί, αφού αν αποδώσει το επίπεδο της τεχνολογίας ή της τεχνολογικής αλλαγής στις μεμονωμένες, ατομικές ανθρώπινες ενέργειες, όλο το σύστημα του καταρρέει. Διότι κατ’ αυτόν τον τρόπο, η ανθρώπινη συνείδηση και η ατομική συνείδηση, θα καθόριζαν τις υλικές παραγωγικές δυνάμεις και όχι αντίστροφα.

Όπως επισημαίνει ο von Mises :

Μπορούμε να συνοψίσουμε το Μαρξιστικό δόγμα ως εξής: Εν αρχή, υπάρχουν οι «υλικές παραγωγικές δυνάμεις», δηλαδή ο τεχνολογικός εξοπλισμός, τα προϊόντα των ανθρώπινων παραγωγικών δράσεων, τα εργαλεία και οι μηχανές. Δεν επιτρέπεται η απορία σχετικά με την προέλευση, την καταγωγή αυτών των «υλικών δυνάμεων». Απλά υπάρχουν. Αυτό είναι όλο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι έπεσαν από τον ουρανό.1

 

Και, μπορούμε να υποθέσουμε, πως όλες οι τεχνολογικές μεταβολές ως σήμερα θα πρέπει ως εκ τούτου να έπεσαν και αυτές από τον ουρανό.

Επιπλέον, όπως κατέδειξε ο von Mises, η συνείδηση, παρά η ύλη, κυριαρχεί στην τεχνολογία:

Μια τεχνολογική εφεύρεση δεν είναι κάτι υλικό. Είναι προϊόν διανοητικής διαδικασίας, συλλογιστικής και σύλληψης νέων ιδεών. Τα εργαλεία και τα μηχανήματα μπορεί να ονομάζονται υλικά, αλλά η λειτουργία του νου που τα δημιούργησε είναι σίγουρα πνευματική. Ο μαρξιστικός υλισμός δεν εντοπίζει τα φαινόμενα της «υπερκατασκεύης» και τα «ιδεολογικά» φαινόμενα σε «υλικές» ρίζες. Εξηγεί αυτά τα φαινόμενα ως να προκλήθηκαν από μια ουσιαστικά διανοητική διαδικασία, δηλαδή: εφεύρεση.2

 

Οι μηχανές είναι ενσάρκωση ιδεών. Επιπλέον, οι τεχνολογικές διαδικασίες δεν απαιτούν μόνο εφευρέσεις. Πρέπει να μεταφερθούν από το στάδιο της εφεύρεσης, της σύλληψης της ιδέας, στην υλική τους μορφή, σε μηχανές. Αυτό απαιτεί εξοικονόμηση (saving) κεφαλαίων και επενδύσεις κεφαλαίων, μαζί με τις εφευρέσεις. Ωστόσο, δεδομένου αυτού του γεγονότος, οι «σχέσεις παραγωγής», το σύστημα νομικών και ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων σε μια κοινωνία, εξυπηρετούν στο να καθοριστεί εάν θα ενθαρρυνθούν ή θα αποθαρρυνθούν η εξοικονόμηση και οι επενδύσεις. Άλλη μια φορά, η σωστή αιτιώδης πορεία προέρχεται από τις ιδέες, τις αρχές και τα νομικά ιδιοκτησιακά δικαιώματα της «υπερκατασκευής» προς την υποτιθέμενη «βάση» της.

Κατασκευάζονται μηχανές χωρίς καταμερισμό εργασίας;

Ομοίως, τα μηχανήματα δεν θα επενδυθούν, εκτός αν υπάρχει επαρκής έκταση κατανομής της εργασίας στην κοινωνία. Για άλλη μια φορά, οι κοινωνικές σχέσεις και η συνεργασία ως προς τον καταμερισμό της εργασίας, καθώς και οι συναλλαγές που λαμβάνουν χώρα στην κοινωνία, καθορίζουν την επέκταση και την εξέλιξη της τεχνολογίας και όχι αντιστρόφως.3

Πέρα από αυτές τις λογικές αδυναμίες, το υλιστικό δόγμα είναι στην πραγματικότητα παράλογο.

Προφανώς, ο αλεστικός χειροκίνητος μύλος, ο οποίος κυριαρχούσε στον αρχαίο κόσμο, δεν μας «έδωσε» την φεουδαρχική κοινωνία: επιπλέον, υπήρχαν καπιταλιστικές σχέσεις πολύ πριν από τον ατμοκίνητο αλεστικό μύλο. Ο τεχνολογικός του ντετερμινισμός, οδήγησε τον Μαρξ να χαιρετίζει κάθε σημαντική νέα εφεύρεση ως την μαγική «υλική παραγωγική δύναμη» που αναπόφευκτα θα επέφερε τη σοσιαλιστική επανάσταση.

Η ηλεκτρική ενέργεια θα οδηγήσει στην σοσιαλιστική επανάσταση

Ο Wilhelm Liebknecht, κορυφαίος Γερμανός μαρξιστής και φίλος του Μαρξ, ανέφερε ότι κάποτε που ο Μαρξ παρευρέθηκε σε έκθεση ηλεκτρικών κινητήρων τρένου στο Λονδίνο, συμπέρανε πανευτυχής ότι η ηλεκτρική ενέργεια θα οδηγούσε στην αναπόφευκτη κομμουνιστική επανάσταση.4

Ο Ένγκελς έφτασε τον τεχνολογικό ντετερμινισμό στο σημείο του να δηλώσει ότι η εφεύρεση της φωτιάς ήταν που διαχώρισε τον άνθρωπο από τα ζώα. Πιθανώς, η ομάδα των ζώων στην οποία κατά κάποιο τρόπο έφτασε η φωτιά, ήταν καθοριστικό στο να εξελιχθεί περισσότερο. Η εμφάνιση του ίδιου του ανθρώπου ήταν απλά ένα μέρος της «υπερκατασκευής». Ακόμη και σε περίπτωση στιγμιαίας αποδοχής του Μαρξιστικού δόγματος, χάριν της αντιπαράθεσης επιχειρημάτων, η θεωρία του για την ιστορική εξέλιξη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ανυπέρβλητες δυσκολίες.

Γιατί δεν μπορεί η τεχνολογία, η οποία με κάποιο τρόπο αναπτύσσεται αυτομάτως, απλά και ομαλά να μεταβάλει τις σχέσεις παραγωγής και την «υπερκατασκευή»; Δηλαδή, εάν η βάση σε κάθε χρονική στιγμή καθορίζει το υπόλοιπο της «υπερκατασκευής», πώς μπορεί μια αλλαγή στη βάση να μην καθορίζει ομαλά μια κατάλληλη αλλαγή στην υπόλοιπη «κατασκευή»;

Η τεχνολογία θα οδηγήσει σε «κοινωνική επανάσταση» εις βάρος… της τεχνολογίας

Αλλά, πάλι, ένα μυστηριώδες στοιχείο εισέρχεται στο μαρξιστικό σύστημα. Περιοδικά, καθώς η τεχνολογία και οι τρόποι παραγωγής εξελίσσονται, έρχονται σε σύγκρουση ή, στην περίεργη εγκεφαλική μαρξιστική διάλεκτο, σε «αντίφαση» με τις παραγωγικές σχέσεις, οι οποίες συνεχίζονται υπό συνθήκες κατάλληλες για την παρελθούσα χρονική περίοδο και την τεχνολογία του παρελθόντος. Αυτές οι σχέσεις, επομένως, αποκλείουν την τεχνολογική ανάπτυξη. Εφόσον έγιναν εμπόδια ανάπτυξης, η νέα τεχνολογία δημιουργεί μια αναπόφευκτη κοινωνική επανάσταση που ανατρέπει τις παλαιές παραγωγικές σχέσεις και την «υπερκατασκευή» και δημιουργεί νέες οι οποίες είχαν αποκλειστεί ή παρεμποδιστεί. Με τον τρόπο αυτό, η φεουδαρχία επιφέρει τον καπιταλισμό, ο οποίος με τη σειρά του θα δώσει τη θέση του στον σοσιαλισμό.

Αλλά αν η τεχνολογία καθορίζει τις σχέσεις της κοινωνικής παραγωγής, ποια είναι η μυστηριώδης δύναμη που καθυστερεί την αλλαγή στις σχέσεις αυτές; Δεν θα μπορούσε να είναι η ανθρώπινη ξεροκεφαλιά, συνήθεια ή κουλτούρα, αφού έχουμε ήδη ενημερωθεί από τον Μαρξ ότι οι τρόποι παραγωγής ωθούν τους ανθρώπους να εισέλθουν σε κοινωνικές σχέσεις πέραν της απλής θέλησης τους. Όπως επισημαίνει ο Καθηγητής Plamenatz, ο Μαρξ μας λέει απλώς ότι οι σχέσεις παραγωγής γίνονται εμπόδια στις παραγωγικές δυνάμεις. Ο Μαρξ υποστηρίζει απλώς αυτό το
σημείο και ποτέ δεν προσπαθεί καν να μας πει μια αιτία, υλική ή διαφορετική.

Όπως επισημαίνει όλο το πρόβλημα ο Plamenatz:

Και τότε, ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς εξήγηση, ο Μαρξ μας λέει ότι αναπόφευκτα, από καιρό σε καιρό, ανακύπτει μια ασυμβατότητα μεταξύ τους [των παραγωγικών δυνάμεων και των σχέσεων παραγωγής] που μόνο η κοινωνική επανάσταση μπορεί να επιλύσει. Αυτή η ασυμβατότητα προκύπτει προφανώς επειδή η εξαρτώμενη μεταβλητή [οι σχέσεις] αρχίζει να εμποδίζει την ελεύθερη λειτουργία της μεταβλητής από την οποία εξαρτάται. [των υλικών παραγωγικών δυνάμεων.] Αυτή είναι μια εκπληκτική δήλωση. Κι όμως ο Μαρξ μπορεί να την κάνει χωρίς να γνωρίζει καν ότι απαιτείται εξήγηση.5

 

Ο καθηγητής Plamenatz κατέδειξε ότι μέρος της βαθιάς σύγχυσης δημιουργείται και καμουφλάρεται από την αποτυχία του Μαρξ να εξηγήσει επαρκώς τι εννοεί με τις «σχέσεις παραγωγής». Αυτό το concept περιλαμβάνει προφανώς τις νομικές σχέσεις ιδιοκτησίας. Αλλά αν οι νομικές σχέσεις ιδιοκτησίας ήταν σφάλμα σε αυτή τη διαλεκτική καθυστέρηση της προσαρμογής, δημιουργώντας έτσι τα «εμπόδια», τότε ο Μαρξ θα παραδεχόταν ότι το πρόβλημα είναι στην πραγματικότητα νομικό ή πολιτικό και όχι οικονομικό.

Αλλά ήθελε η καθοριστική βάση να είναι καθαρά οικονομική. Το πολιτικό και το ιδεολογικό σκέλος έπρεπε να αποτελούν απλώς μέρος της καθορισμένης «υπερκατασκευής». Έτσι, οι «κοινωνικές σχέσεις της παραγωγής», φερόμενες ως οικονομικές, ήταν τα εμπόδια. Αλλά αυτό μπορεί να έχει νόημα μόνο αν εννοεί τα δικαιώματα ιδιοκτησίας ή το νομικό σύστημα. Κι έτσι, ο Μαρξ βγήκε από το δίλημμα του, με το να είναι ασαφής και αμφίθυμος για τις «σχέσεις παραγωγής». Αυτές οι σχέσεις μπορούσαν να εκληφθούν είτε πως συμπεριλαμβάνουν τη δομή της ιδιοκτησίας, ως ταυτόσημες αυτής της δομής, ή αλλιώς αυτές οι δύο θα μπορούσαν να είναι εντελώς ξεχωριστές οντότητες.

Τάγμα φαντασμάτων 

Ειδικότερα, ο Μαρξ πέτυχε τον συγκεκαλυμμένο σκοπό του ισχυριζόμενος ότι το σύστημα δικαιωμάτων ιδιοκτησίας αποτελεί μέρος της «νομικής έκφρασης» των «σχέσεων παραγωγής» – Έτσι κατά κάποιον τρόπο μπορεί να είναι μέρος της «υπερκατασκευής» και ταυτόχρονα των οικονομικών σχέσεων παραγωγής. Η «νομική έκφραση», περιττό να πούμε, επίσης δεν έχει εξηγηθεί.

Όπως συνοψίζει ο Plamenatz:

ολόκληρη η έννοια των «σχέσεων παραγωγής», που είναι τόσο αναγκαία για τη Μαρξιστική θεωρία του υλικού ή οικονομικού ντετερμινισμού, εξυπηρετεί τον Μαρξ ως ένα «τάγμα φάντασμα» το οποίο κλείνει ένα ζωτικό χάσμα στο μέτωπο της Μαρξιστικής θεωρίας»6

 

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι το μαρξιστικό concept των «σχέσεων παραγωγής» μπορεί να καταστήσει τον οικονομικό ντετερμινισμό κατανοητό. Δεν υπάρχει κανένας τρόπος με τον οποίο μπορούν οι σχέσεις αυτές, είτε να καθορίζονται από τους τρόπους παραγωγής, είτε να μπορούν από μόνες τους να καθορίσουν το σύστημα δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Αντιθέτως, η μόνη πιθανή συνεκτική αλυσίδα αιτιώδους συνάφειας, είναι η αντίθετη κατεύθυνση: Από τις ιδέες στο σύστημα ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, προς την ενθάρρυνση ή την παρακώλυση της αύξησης των αποταμιεύσεων, των επενδύσεων και της τεχνολογικής ανάπτυξης.

Οι Μαρξιστές του εικοστού αιώνα, από το Lukacs μέχρι τον Genovese, προσπάθησαν συχνά να σώσουν την κατάσταση από την αμηχανία που επιφέρει ο τεχνολογικός ντετερμινισμός του Μαρξ σε αυτούς και στους άμεσους οπαδούς του. Υποστηρίζουν ότι όλοι οι εξειδικευμένοι μαρξιστές γνωρίζουν ότι η αιτιώδης συνάφεια δεν είναι μονής κατεύθυνσης και ότι η βάση και η «υπερκατασκευή» επηρεάζουν στην πραγματικότητα η μία την άλλη. Μερικές φορές, προσπαθούν να βασανίσουν τα δεδομένα για να ισχυριστούν ότι ο ίδιος ο Μαρξ πήρε μια τόσο περίπλοκη θέση. Είτε έτσι είτε αλλιώς, απλά θολώνουν τα νερά ώστε να αποκρύψουν το γεγονός ότι στην πραγματικότητα εγκατέλειψαν τον μαρξισμό. Ο μαρξισμός είναι ο, μονής κατεύθυνσης, τεχνολογικός ντετερμινισμός, μαζί με όλες τις υπόλοιπες πλάνες του που έχουμε περιγράψει, ή άλλως δεν είναι τίποτα και δεν έχει επιδείξει κανένα αναπόφευκτο ή ακόμα και πιθανό διαλεκτικό μηχανισμό.

Συμπερασματικά

Η πραγματικότητα είναι, πως είμαστε σε θέση να ζούμε σε αυτά τα ιστορικά επίπεδα, λόγω των καπιταλιστικών μεθόδων παραγωγής που εξοικονομούν εργασία.

Αυτές οι ίδιες μέθοδοι παραγωγής, αντικαθιστούν το χειρωνακτικό εργατικό δυναμικό και την ανθρώπινη ένταση εργασίας. Με απλά λόγια, χάνουμε θέσεις εργασίας για να διατηρήσουμε ένα άνετο βιοτικό επίπεδο. Αυτό είναι μια πραξεολογική απόφαση σχέσης: κόστους-οφέλους, ειλημμένη  από όλους όσους συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία της αγοράς. Είναι η διαδικασία της ανθρώπινης δράσης προς βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και δεν επιβάλλεται μέσω κάποιας οδηγίας από κάποια κεντρική αρχή οικονομικού σχεδιασμού. Η καπιταλιστική διάρθρωση δεν επιβάλλει τους τρόπους παραγωγής (κόντρα στην εσφαλμένη Μαρξιστική θεώρηση), τουναντίον ανταποκρίνεται στην ζήτηση εκ μέρους των συμμετεχόντων στην αγορά, εργαζομένων και καταναλωτών.

Οι άνθρωποι δεν πρόκειται να επαναστατήσουν εναντίον της τεχνολογίας. Είναι δική τους επιθυμία η τεχνολογική εξέλιξη και η διάρθρωση της παραγωγής με κατεύθυνση προς την αυτοματοποίηση. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνονται τα πραγματικά εισοδήματα της κοινωνίας (αγαθά) καθώς μειώνεται το κόστος τους και είναι προσβάσιμα σε κάθε νοικοκυριό. Περισσότερα επί του θέματος εδώ

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.



 

Η ανάλυση βασίζεται σε στοιχεία, αποσπάσματα και παραπομπές από τον τόμο: An Austrian Perspective on the History of Economic Thought, Volume II: Classical Economics Του Μurray N. Rotbard

 

  1. Ludwig von Mises, Theory and History (1957, Auburn, Ala.: Mises Institute, 1985), pp. 111-2
  2. Ludwig von Mises, Theory and History (1957, Auburn, Ala.: Mises Institute, 1985), pp. 109-10
  3. Στη «Φτώχεια της Φιλοσοφίας», ο Μαρξ καταγγέλλει θυμωμένος τον Προυντόν για το ότι ο τελευταίος επισημαίνει πως ο καταμερισμός της εργασίας προηγείται των μηχανών.
  4. Δείτε: M.M. Bober, Karl Marx’s Interpretation of History (2nd rev. ed., Cambridge, Mass.:Harvard University Press, 1948), p. 9.
  5. John Plamenatz, German Marxism and Russian Communism (New York: Longmans, Green & Co., 1954), p. 29.
  6. John Plamenatz, German Marxism and Russian Communism (New York: Longmans, Green & Co., 1954), p. 27.