Τι είναι o Πολιτισμικός Μαρξισμός;

0
1336
Μαρξισμός

Ο όρος «πολιτισμικός μαρξισμός» έχει κερδίσει δύναμη τα τελευταία χρόνια, και συνήθως απασχολεί πεισματικά τους νέους αριστερούς και τους ιδεολόγους της μαχητικής κοινωνικής δικαιοσύνης

του Chris Calton
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Ο όρος «πολιτισμικός μαρξισμός» έχει κερδίσει δύναμη τα τελευταία χρόνια, και συνήθως απασχολεί πεισματικά τους νέους αριστερούς και τους ιδεολόγους της μαχητικής κοινωνικής δικαιοσύνης. Όπως όλα οι πολιτικά υποτιμητικοί όροι, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που χρησιμοποιούνται τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά, το κοινό αποτέλεσμα είναι ότι, με την υπερβολική χρήση των όρων, είτε έχει καταστεί άνευ σημασίας είτε ήταν πάντα χωρίς νόημα.

Αλλά ο «πολιτισμικός μαρξισμός» είναι ένας όρος που έχει πραγματικό νόημα, και όχι αναγκαστικά μια υποτιμητική έννοια (κάτι που θα εξαρτηθεί πιθανότατα από τις δικές σας ιδεολογικές προτιμήσεις). Η ιδέα του πολιτιστικού μαρξισμού προέρχεται από τη θεωρία της ιστορίας του Μαρξ καθώς εξελίχθηκε μέσω του τομέα μελέτης της ιστορίας από μαρξιστές ιστορικούς, καθώς σταδιακά έγιναν λιγότερο ορθόδοξοι.

Η Μαρξιστική θεωρία για την Ιστορία

Η αρχική μαρξιστική θεωρία της ιστορίας συνίστατο σε μερικές υποθέσεις. Η πρώτη είναι ότι η ιστορία κάθε κοινωνίας μπορεί να χωριστεί σε τρεις εποχές: την αρχαία κοινωνία, τη φεουδαρχική κοινωνία και την καπιταλιστική κοινωνία. Αυτή ήταν η ξεχωριστή ιδέα του Μαρξ για μια «θεωρία της ιστορίας των σταδίων», αν και διάφορα δόγματα περί σταδίων της ιστορίας δεν αποτελούσαν κάτι καινούριο. Η προ-Μαρξιστική χριστιανική φιλοσοφία της ιστορίας, για παράδειγμα, προσέφερε ένα παρόμοιο σχήμα σταδίων από την εποχή της αναμάρτητης ευδαιμονίας, σε εκείνη των κακών δεινών και, τέλος, στη χριστιανική σωτηρία.

Αλλά η χριστιανική φιλοσοφία της ιστορίας κινήθηκε κάτω από την αόρατη κατεύθυνση ενός «Κύριου κινητήρα»: του Θεού. Η θεωρία της ιστορίας του Μαρξ περιέχει επίσης έναν αόρατο πρωτεύοντα μοχλό: τις διφορούμενα αποκαλούμενες «υλικές δυνάμεις παραγωγής». Τι είναι συγκεκριμένα αυτές οι υλικές δυνάμεις παραγωγής εξαρτάται από την εποχή. Στους φεουδαρχικούς καιρούς, βέβαια, ήταν η γη. Στην καπιταλιστική εποχή, θα ήταν οι βιοτεχνίες ή τα κεφαλαιουχικά αγαθά που αντικατέστησαν συγκεκριμένα τον φεουδαρχικό υπηρέτη με τον καπιταλιστή εργάτη.

Αυτό οδηγεί στο δεύτερο σημαντικό στοιχείο της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ: την ταξική συνείδηση. Ο Μαρξ πίστευε ότι κάθε κοινωνική εποχή περιείχε εσωτερικές αντιφάσεις που θα διαιρούσαν προοδευτικά τις διαφορετικές «τάξεις» των ανθρώπων. Στους φεουδαρχικούς χρόνους, αυτός θα είναι ο δούλος και ο ιδιοκτήτης. Υπό τον καπιταλισμό, βέβαια, ο Μαρξ χώριζε τους ανθρώπους στο προλεταριάτο και στην αστική τάξη. Οι εσωτερικές αντιφάσεις θα οδηγούσαν σε σύγκρουση μεταξύ τάξεων γνωστής ως «ταξική πάλη», και τελικά, η κατώτερη τάξη θα ανατρέψει την κοινωνία και θα προωθήσει το επόμενο στάδιο. Αυτή είναι η διάσημη ανάλυση του Μαρξ.

Το τρίτο και τελευταίο μείζον στοιχείο της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ ήταν μια ντετερμινιστική θεωρία, που καθόριζε αναπόφευκτα την μετακίνηση της κοινωνίας από το ένα στάδιο στο διάδοχό της και μέσα από αυτό το αναπόφευκτο γεγονός, η τέταρτη και τελική εποχή θα τελείωνε τελικά από το προλεταριάτο με ανατροπή της μπουρζουαζίας. Βέβαια, αυτό το τελευταίο στάδιο ήταν ο σοσιαλισμός (όπως ανέφερα αλλού, ο Μαρξ δεν έκανε αρχικά καμία διάκριση μεταξύ σοσιαλισμού και κομμουνισμού και αυτή η τροποποίηση της θεωρίας της ιστορίας του έγινε από τον Βλαντιμίρ Λένιν και τον Ιωσήφ Στάλιν).

Η ντετερμινιστική προοπτική για την ιστορία δεν ήταν αποκλειστικό δημιούργημα του Μαρξ. Όπως επισημαίνει ο von Mises στo «Θεωρία και Ιστορία», αυτή την ντετερμινιστική ιδέα την δανείστηκε από και την συνδύασε με την οπτική του Διαφωτισμού για την ανθρώπινη πρόοδο.

Οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού πίστευαν ότι, καθώς η κοινωνία προχωρούσε, ο ανθρώπινος λόγος θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε μια ανοδική γραμμική εξέλιξη της ιστορίας – λόγω του ότι κάθε εποχή της ανθρώπινης ιστορίας θα ήταν αναπόφευκτα καλύτερη από την εποχή που προηγήθηκε . Ο ντετερμινισμός του Διαφωτισμού ήταν αναγκαστικά αισιόδοξος και ο Μαρξ αγκάλιασε την ιδέα και τη συνδύασε με το δικό του δόγμα. Έτσι, αποδεχόμενος τόσο την αισιόδοξη θεωρία του Διαφωτισμού για την ανθρώπινη πρόοδο όσο και το δόγμα των σταδίων του, ο Μαρξ θα μπορούσε να υποστηρίξει, χωρίς να χρειάζεται να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς του, ότι το αναπόφευκτο στάδιο του σοσιαλισμού θα ήταν κατά συνέπεια καλύτερο από το προηγούμενο καπιταλιστικό στάδιο, απλά και μόνο επειδή θα επόταν του προηγούμενου σταδίου.

Οι επικρίσεις του Μαρξ στους «μπουρζουάδες οικονομολόγους» αποκαλύπτουν την αφοσίωσή του στη θεωρία του, απορρίπτοντας τους αντιπάλους του, ισχυριζόμενος ότι οι κλασικοί οικονομολόγοι διέπονται από τη δική τους ταξική συνείδηση και επομένως τα οικονομικά τους επιχειρήματα πρέπει να απορριφθούν χωρίς να ληφθούν υπόψη. Η μόνη απόδειξη που κάποιος χρειάζεται για το ότι ο σοσιαλισμός ήταν το ανώτερο οικονομικό σύστημα, ήταν να δεχτεί ότι ήταν το ιστορικά αναπόφευκτο οικονομικό σύστημα.

Σε σύντομη περίληψη, η θεωρία της ιστορίας του Μαρξ αποτελείται από (1) μια δογματική δοξασία (2) ταξική συνείδηση, που υπαγορεύεται από έναν «κύριο κινητήρα», και (3) μια αισιόδοξη εκδοχή του ιστορικού ντετερμινισμού. Ο όρος «διαλεκτικός υλισμός» που αναφέρεται στη θεωρία της ιστορίας του Μαρξ προέρχεται από την «υλιστική» πλευρά του «κύριου κινητήρα» που περιέχεται στις «υλικές δυνάμεις παραγωγής» του Μαρξ και τη «διαλεκτική» πλευρά των εσωτερικών αντιφάσεων που πλήττουν κάθε στάδιο της κοινωνίας.

Οι Μαρξιστές ιστορικοί

Φυσικά, ακόμη και οι σημερινοί μαρξιστές ιστορικοί γενικά απορρίπτουν το μεγαλύτερο μέρος της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ. Παρόλο που συχνά υποστηρίζω ότι ο ιστορικός ντετερμινισμός εισέρχεται λαθραία σε ορισμένες ιστορικές εξηγήσεις (όπως έκανα εδώ), οι ιστορικοί έχουν γενικά απορρίψει οποιεσδήποτε θεωρίες του ιστορικού ντετερμινισμού. Αυτό ήταν το πρώτο στοιχείο της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ που εγκαταλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό.

Το δόγμα των σταδίων της ιστορίας θεωρήθηκε ακόμα χρήσιμο από πολλούς ιστορικούς, τουλάχιστον για αναλυτικούς σκοπούς. Στην ιστοριογραφία του Παλαιού Νότου (οι πολιτείες με σκλάβους πριν από τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο), οι ιστορικοί στα μέσα του εικοστού αιώνα συζήτησαν, αν η οικονομία της δουλείας χαρακτηρίζεται ως καπιταλιστική κοινωνία. Η διαφωνία ήταν μάλιστα μαρξιστική, με τους μαρξιστές ιστορικούς να είναι εκείνοι που απέρριψαν τα επιχειρήματα ότι ο Παλαιός Νότος ήταν καπιταλιστικός επειδή ήταν, σύμφωνα με τον διαχωρισμό σταδίων του Μαρξ, μια φεουδαρχική κοινωνία (αν και κάποιες μεταβολές στο δόγμα των σταδίων και ανάλυση παρουσιάστηκαν καθώς οι μαρξιστές ιστορικοί έγιναν λιγότερο ορθόδοξοι).

Αλλά ενώ η θεωρία των σταδίων της μαρξιστικής ιστορίας μπορεί να επιζήσει σε κάποια βιβλιογραφία, η αναλυτική της χρήση απορρίπτεται όλο και περισσότερο. Αυτό μας αφήνει με το στοιχείο της ταξικής ανάλυσης του Μαρξ και είναι το πιο επίμονο στοιχείο της θεωρίας της ιστορίας του Μαρξ που, παρά τις μετατροπές του από μη ορθόδοξους μαρξιστές, έχει επιβιώσει στη πιο σύγχρονη βιβλιογραφία. Από τις διάφορες αλλαγές της ταξικής ανάλυσης του Μαρξ, όμως, βρίσκουμε τον ορισμό του «πολιτιστικού μαρξισμού».

Πιθανόν το πιο σημαντικό στοιχείο της συγκεκριμένης μαρξιστικής ταξικής ανάλυσης είναι η ιδέα του Μαρξ για την «εκμετάλλευση». Αυτή η έννοια είναι το πρωταρχικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της μαρξιστικής και της αυστριακής ταξικής ανάλυσης, όπως παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον Rothbard και επεξεργάστηκε ο Hoppe (ο Rothbard χρησιμοποιεί τη διάκριση της «σύγκρουσης των καστών» στο Man, Economy, and State για να τονίσει τη διάκριση ανάμεσα στη μαρξιστική εκμετάλλευση, η οποία καταρρέει υπό υγιή οικονομική κριτική, και της Λιμπερταριανής θεωρίας εκμετάλλευσης που βασίζεται στις ηγεμονικές σχέσεις μεταξύ διαφόρων ανθρώπων, σε αντίθεση με τις εθελοντικές σχέσεις.

Στον τομέα της ιστορίας, ο μαρξιστής ιστορικός Eric Hobsbawm έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο «Notes on Class Consciousness» που προσέφεραν μια ορθόδοξη ερμηνεία της μαρξιστικής ταξικής θεωρίας. Οι τάξεις και οι ταξικές συγκρούσεις, δήλωσε ο Hobsbawm, ήταν παρούσες «κάθε φορά που η κοινωνία χωριζόταν μεταξύ εκμεταλλευτών και εκμεταλλευομένων» και η πολιτική οργάνωση έπρεπε να «διοχετεύσει τη σύγκρουση αυτή σε μια χειραφετημένη ταξική συνείδηση» 1.

Αλλά αυτό δεν είναι πολιτιστικός μαρξισμός. Είναι απλά μαρξισμός. Ένας λιγότερο ορθόδοξος μαρξιστής ιστορικός, ο E.P. Thompson, τροποποίησε τη θεωρία των τάξεων του Μαρξ, υπογραμμίζοντας τα πολιτιστικά στοιχεία της προλεταριακής τάξης. Αντί της συνείδησής που υπαγόταν μόνο στις οικονομικές δυνάμεις, όπως το έθετε ο Μαρξ, υπαγορευόταν επίσης από πολιτιστικούς και θρησκευτικούς παράγοντες. Στο επιδραστικό του βιβλίο «The Making of the English Working Class», ο Thompson δέχθηκε τις μαρξιστικές ιδέες για την ταξική συνείδηση και το προλεταριάτο, αλλά η αντίδραση στην εκβιομηχάνιση ήταν, κατά την άποψη του Thompson, εν μέρει διαμορφωμένη από τον κληρονομικό πολιτισμό τους.

Όπως τονίζουν οι Anna Green και Kathleen Troup, «Είναι αυτή η έμφαση στον ρόλο των ιδεών ή της δημοφιλούς ηθικής που οδήγησε τον Thompson να χαρακτηριστεί ως «πολιτιστικός» μαρξιστής»2. O Thompson έγραψε στο βιβλίο του: «Η ταξική συνείδηση είναι ο τρόπος με τον οποίο ελέγχονται αυτές οι εμπειρίες από πολιτιστική άποψη: ενσωματώνονται σε παραδόσεις, συστήματα αξιών, ιδέες και θεσμικές μορφές»3.

Πολιτισμικός Μαρξισμός και κοινωνική δικαιοσύνη

Με δεδομένη την ιδέα του πολιτισμικού μαρξισμού που υπήρξε, χωρίς να λειτουργεί υποτιμητικά, ανάμεσα στους μαρξιστές που μνημονεύτηκαν, μπορούμε να στραφούμε στην ανάλυση του von Mises για την ιστορία, η οποία προσδιορίζει περαιτέρω τι αποτελεί τον γνήσιο πολιτισμικό μαρξισμό εκτός από την ιδέα της «συνείδησης που επηρεάζεται από τον πολιτισμό».

Σε όλη την ιστορία, υποστηρίζει ο von Mises, οι φιλόσοφοι ήταν σε μια προσπάθεια να ανακαλύψουν ένα απόλυτο πρότυπο αξιών. Γράφοντας στη δεκαετία του 1950, ο Mises ισχυρίστηκε ότι πολλοί στοχαστές υποστήριξαν ότι η «δικαιοσύνη» ήταν η πρωταρχική αξία που πρέπει να επιδιωχθεί. Φυσικά, αυτό προκαλεί το αιώνιο ζήτημα του πώς μπορεί να οριστεί και να μετρηθεί η δικαιοσύνη, αλλά αυτή η πολύπλοκη συζήτηση δεν έχει σημασία όσον αφορά το θέμα του πολιτισμικού μαρξισμού. Ο von Mises επισημαίνει ότι σε κάθε κοινωνία υπάρχουν διαφωνίες σχετικά με την καλύτερη μέθοδο πολιτικής ή κοινωνικής οργάνωσης. Αυτό, βέβαια, δεν χρειάζεται αναγκαστικά να αναφέρεται σε κρίσεις αξίας.

Ωστόσο, περιγράφει αυτό που μπορεί να ονομαστεί μόνο ως «κοινωνική δικαιοσύνη». Ο von Mises γράφει:

«Οι κοινωνικοί θεσμοί, ισχυρίζονται οι άνθρωποι, πρέπει να είναι δίκαιοι. Είναι βασικό να τα κρίνουμε απλώς σύμφωνα με την ικανότητά τους να επιτύχουν συγκεκριμένους σκοπούς, όσο επιθυμητοί μπορεί να είναι αυτοί οι σκοποί από οποιαδήποτε άλλη άποψη. Αυτό που έχει σημασία πρώτα, είναι η δικαιοσύνη. Η ακραία διατύπωση της ιδέας αυτής βρίσκεται στη διάσημη φράση: fiat justitia, pereat mundus. Αφήστε τη δικαιοσύνη να επιβληθεί, ακόμη και αν καταστρέψει τον κόσμο». 4

 

Φυσικά, αυτό δεν απαντά σε κανένα ζήτημα για το τι είναι δικαιοσύνη στην πραγματικότητα, στο μυαλό οποιουδήποτε υποστηρικτή αυτού του δόγματος. Αλλά οι άνθρωποι που ζητούν την κοινωνική δικαιοσύνη συχνά δεν έχουν κανένα συνεκτικό ορισμό της δικαιοσύνης για να το ταυτοποιήσουν. Αντίθετα, προσφέρουν  πομπώδεις εξηγήσεις, συχνά πέφτοντας σε αντιφάσεις (βλ., για παράδειγμα, τους ανθρώπους που επιθυμούν να καταπολεμήσουν τον ρατσισμό, πραγματοποιώντας φυλετικά διαχωρισμένες τελετές αποφοίτησης, ως μέσο να προστατεύσουν κατά κάποιον τρόπο τα ασυμβίβαστα πομπώδη ιδανικά τόσο της φυλετικής ποικιλομορφίας όσο και της φυλετικής ένταξης).

Είναι όμως δυνατό να φανταστούμε έναν λαό που συζητά ορθολογικά την καλύτερη μέθοδο οργάνωσης της κοινωνίας και συμμετέχει σε πολιτικό λόγο για τον ορισμό της δικαιοσύνης και των κοινωνικών θεσμών. Ο von Mises επισημαίνει την «ακραία διατύπωση» στην οποία μπορεί να οδηγήσει η ιδέα της κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά δεν είναι όλοι όσοι υποστηρίζουν την «κοινωνική δικαιοσύνη» ένοχοι αυτής της ακραίας διατύπωσης. Ωστόσο, o von Mises προσφέρει ένα άλλο αναγνωριστικό χαρακτηριστικό:

«Η παγκόσμια αντίληψη που εκτοπίστηκε από τον σύγχρονο ορθολογισμό δεν ανέχτηκε διαφωνίες στις κρίσεις αξιών. Το απλό γεγονός της διαφωνίας θεωρήθηκε άσχημη πρόκληση, μία θανάσιμη αποτρόπαια στάση απέναντι στα ίδια τα συναισθήματα του ατόμου. Ως αποτέλεσμα είχαμε παρατεταμένους θρησκευτικούς πολέμους (η έμφαση προστέθηκε)».5

 

Εδώ έχουμε την έννοια της μισαλλοδοξίας απέναντι σε αντιφατικές ιδέες και προτιμήσεις που κορυφώνονται με τη βία (όχι απαραίτητα θρησκευτική, όπως λέει ο von Mises για τους ιστορικούς πολέμους, αλλά οι σύγχρονες συνέπειες δεν είναι δύσκολο να εξαχθούν). Η βίαιη αντίθεση στις αντίθετες απόψεις είναι σίγουρα κάτι που μπορούμε να παρατηρήσουμε στη σύγχρονη κοινωνία, καθώς οι πανεπιστημιουπόλεις γίνονται ολοένα και πιο ευαισθητοποιημένες μέσα από τις βίαιες διαδηλώσεις εναντίον πολιτικά αμφιλεγόμενων ομιλητών.

Κλείνοντας

Συνδέοντας τις παρατηρήσεις του von Mises με του E.P. Thompson, λοιπόν, έχουμε μια ενδιαφέρουσα τάση. Σίγουρα δεν ισχύει κατ’ ανάγκην ότι οι άνθρωποι που έχουν ορισμένες πολιτισμικές αξίες – που συχνά αποδίδονται στην πολιτισμική αριστερά – είναι επίσης αντικαπιταλιστές. Υπάρχουν, πράγματι, πολλά υπέρ-καπιταλιστικά άτομα που συμφωνούν με τις αριστερές πολιτισμικές αξίες. Εντούτοις, φαίνεται ενδιαφέρον ότι η αντικαπιταλιστική αριστερά (συνήθως οι νεότερες γενιές, όπως επεσήμανε ο Mark Thornton, η σοσιαλιστική ετικέτα γίνεται όλο και περισσότερο αποδεκτή) φαίνεται συχνά ότι βλέπει τις οικονομικές της ιδέες ως μέρος της πολιτισμικής της άποψης. Αυτό συμβαδίζει σαφώς με την ιδέα του πολιτιστικού μαρξισμού που αποδίδεται στην ταξική ανάλυση του Thompson.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παρατήρηση ότι οι βίαιες διαμαρτυρίες – που είναι η σαφής ένδειξη του λαού στον οποίο αναφέρεται ο von Mises, όταν μιλά για την «άσχημη πρόκληση» της «απλής διαφωνίας» – προέρχονται από ανθρώπους που μπορούν να ταξινομηθούν σύμφωνα με τον Μαρξισμό του Thompson και, δεδομένης της ίδιας της ιδέας του ταξικού αγώνα του Μαρξ (που ποτέ δεν αρνήθηκε τη βία), δεν θα πρέπει να αμφισβητείται η περιγραφή αυτών των ανθρώπων ως «πολιτισμικών μαρξιστών». Το αν λοιπόν η ταμπέλα «πολιτισμικός Μαρξιστής» πρέπει να θεωρηθεί ως υποτιμητική ή όχι, πιστεύω, εξαρτάται από το αν κάποιος πιστεύει ότι η βίαιη μισαλλοδοξία εναντίον οποιασδήποτε άλλης «συνείδησης» είναι ηθικά επιτρεπτή.

***

  • What Is Cultural Marxism? Αρχικά δημοσιευμένο στην Ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Ludwig von Mises

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. E J. Hobsbawm, Workers: Worlds of Labor, American ed. (New York: Pantheon Books, 1984), 15-32; Anna Green and Kathleen Troup, The Houses of History: a Critical Reader in History and Theory , second ed. (Manchester: Manchester University Press, 2016), 52.
  2. Ομοίως
  3. E P. Thompson, The Making of the English Working Class (New York: Pantheon Books, 1964, 1963), 9-10.
  4. Ludwig Von Mises, Theory and History: an Interpretation of Social and Economic Evolution (Auburn, AL: Ludwig von Mises Institute, 2007), 52.
  5. Ομοίως, σελ. 64