Τι μας διδάσκει ο βανδαλισμός του Phylax;

0
630
Phylax

Ο Phylax, κατά τραγική ειρωνεία μιας και αποτελεί δημοτική «περιουσία», έγινε άθελά του και απόδειξη για το πόσο επίκαιρο είναι το ζήτημα της προστασίας της ιδιοκτησίας στην Ελλάδα.

Του Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Όπως έχουμε ξαναπεί στη σελίδα μας, η Ελληνική πραγματικότητα προσφέρει άπλετες ευκαιρίες για να ξεδιπλώσουμε τη Λιμπερταριανή θεωρία. Γενικά, θεωρώ βέβαια καλό να περιμένει κάποιος να περάσει ένα μικρό διάστημα μετά από κάποιο περιστατικό, πριν μπει στον κόπο να το σχολιάσει και επισήμως. Περισσότερο κυρίως από την άποψη ότι το μυαλό θα ήταν θεμιτό να «καθαρίσει», ώστε να μπορεί να παρέχει ο σχολιάζων μία πληρέστερη και αντικειμενικότερη άποψη. Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθούμε με τον βανδαλισμό του αγάλματος «Phylax» στο Παλαιό Φάληρο.

Είναι θέμα αισθητικής;

Από την πρώτη μέρα δωρεάς και τοποθέτησης του αγάλματος υπήρχαν ενστάσεις όσον αφορά την εξυπηρετούμενη από αυτό αισθητική. Φυσικά, κάτι δεν μπορεί να αρέσει όλους. Υπήρξαν αντιδράσεις. Επίσης, άλλες ομάδες ανθρώπων έδωσαν και θρησκευτική χροιά στο έργο τέχνης καθεαυτό, ταυτίζοντας το με τον «σατανά» ή ότι γενικά περιέχει αντιχριστιανικά μηνύματα. Προφανώς, υπήρχαν και εκείνοι που θεωρούσαν το άγαλμα καλαίσθητο και εξαιρετικά αρμόζον για τον χώρο. Επιπροσθέτως, άλλοι, αποφεύγοντας να εκφράσουν αισθητική ή πολιτικό-θρησκευτική άποψη, εκτίμησαν το άγαλμα επειδή και μόνο αποτελούσε καλλιτεχνική δωρεά. Τέλος, υπήρχαν και αυτοί οι οποίοι παρέβλεψαν όλα τα παραπάνω και απλά αποδέχτηκαν το άγαλμα, είτε από αδιαφορία, είτε επειδή αναγνωρίζουν την δικαιοδοσία του δήμου να κάνει ότι επιθυμεί με τους χώρους που επαφίενται στη διαχείρισή του.

Γενικά, όταν ένα θέμα δημιουργεί θετικές ή αρνητικές εξωτερικότητες (για παράδειγμα το άγαλμα παρόλο που «ανήκει» στον δήμο, επηρεάζει την «αισθητική» των κατοίκων) πάντα θα εμφανίζονται θετικές και αρνητικές αντιδράσεις, οι οποίες είναι και πρακτικά ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Για παράδειγμα, θα ήταν δύσκολο έως ακατόρθωτο να πεισθεί κάποιος, που θεωρεί το άγαλμα «σατανιστικό», ότι αποτελεί και αισθητικό στολίδι για τον δήμο.

Κατά συνέπεια, αν κάποιος θελήσει να συμβιβάσει όλες αυτές τις απόψεις και να αποτρέψει τους υπερασπιστές τους από το να συγκρουστούν, οφείλει να βρει ένα οικουμενικό κριτήριο συμβιβασμού τους. Αυτό το κριτήριο οφείλει πρώτον, να μπορεί να εφαρμόζεται παντού και πάντα, να έχει (ή να τείνει να έχει) δηλαδή διαχρονική και υπερ-τοπική αξία. Δεύτερον, να μπορεί να πετύχει μεγάλο βαθμό δι-υποκειμενικής αποδοχής από τα άτομα μίας κοινωνίας.

Η δημόσια «περιουσία» πηγή του προβλήματος

Το συμβάν του βανδαλισμού έγινε σε δημόσιο χώρο, ήτοι χώρο ο οποίος τίθεται υπό δημοτική «ιδιοκτησία» και έλεγχο. Η πρόσβαση είναι ελεύθερη για όλους. Ο λόγος που τοποθετώ τη λέξη ιδιοκτησία σε εισαγωγικά είναι ο εξής: ένας κολεκτιβιστικός θεσμός όπως το κράτος, ο δήμος και η κοινωνία δεν μπορούν να έχουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα σε αντικείμενα και χώρους. Πρώτον, διότι δεν την αποκτούν με τα νομότυπα μέσα, ήτοι εθελούσια συμφωνία μεταβίβασης, αγοράς ή ανταλλαγής. Η κρατική και δημοτική περιουσία αγοράζεται ή αποκτάται με μεθόδους εξαναγκασμού: φορολογία, κατάσχεση, επίταξη. Ακόμα και αν μπορέσουμε να φέρουμε παράδειγμα αγοράς χώρου από το κράτος ή το δήμο, αυτή η αγορά πραγματοποιήθηκε μέσω χρημάτων βιαίως αποσπασμένων από τους φορολογούμενους.

Δεύτερον, οι θεσμοί που αναφέρθηκαν είναι «απρόσωποι» και εναλλασσόμενοι. Απρόσωποι διότι δεν μπορούμε ακριβώς να εντοπίσουμε σε ποιον ανήκει συγκεκριμένα ο χώρος. Η ιδιοκτησία de facto συνεπάγεται και τα ακόλουθα: αντιστοίχιση σε κάποιον ηθικό πράκτορα (δηλαδή άτομο που μπορεί να λάβει ορθολογικές αποφάσεις χρησιμοποιώντας τον νου του) και φυσικά ατομική ευθύνη. Μετά τον βανδαλισμό θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε το εξής. Να ειδοποιήσουμε το άτομο στο οποίο ανήκει ως ιδιοκτησία. Ποιον όμως; Τον δήμαρχο; Την αστυνομία; Τον γραμματέα; Ποιο άτομο συγκεκριμένα άραγε;

Εναλλασσόμενοι είναι διότι κάθε δεδομένο χρονικό διάστημα γίνονται εκλογές για την αλλαγή της διαχείρισης. Στην ουσία λοιπόν γίνεται το εξής: μία διοίκηση αναλαμβάνει τη διαχείριση της δημόσιας περιουσίας και η δημόσια περιουσία ως μη νομότυπη ιδιοκτησία μεταβιβάζεται στον επόμενο διαχειριστή. Τι κίνητρο έχει κάποιος άραγε να κάνει καλή διαχείριση εφόσον αναγκαστικά κάποια στιγμή θα παραδώσει τα σκήπτρα;

Όλοι διεκδικούν αξιώσεις από τις δημόσιες παροχές

Εντοπίσαμε ένα θεμελιώδες πρόβλημα σε οργανωτικό επίπεδο. Ένα δεύτερο πρόβλημα εντοπίζεται σε κοινωνικό επίπεδο. Εφόσον οι δημόσιες παροχές (σε αυτές ανήκουν και οι δρόμοι) χρηματοδοτούνται μέσω φορολογίας, θα λέγαμε ότι ο καθένας, νιώθοντας ότι συνεισφέρει, μπορεί να διεκδικήσει αξιώσεις. Μιας και ο καθένας μας έχει υποστεί την κλοπή μεγάλης έκτασης που πραγματοποιεί το κράτος υπό τον ευφημισμό «φορολογία», ηθικά δε θα μπορούσε κάποιος να μη δικαιολογήσει το γεγονός, ότι ενδεχομένως κάποιοι θα είχαν ενστάσεις για την τοποθέτηση του αγάλματος. Με δικά τους λεφτά συντηρείται ο δρόμος, γιατί να μην έχουν λόγο;

Υπάρχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα με τη δημόσια περιουσία. Συντηρείται μέσω χρημάτων που δεν ανήκαν εξ αρχής στον δήμο. Αυτό σε ηθικό επίπεδο κάνει τους ανθρώπους να θεωρούν ότι μπορούν ή τους επιτρέπεται γενικά να έχουν λόγο ως προς την ορθή χρήση της. Ηθικά όντως, εφόσον τα χρήματα αποσπώνται δια της βίας, το λιγότερο που θα έπρεπε να κάνει ο σφετεριστής τους (πέρα από το να τα επιστρέψει) θα ήταν να ζητήσει την άποψη του κόσμου για την ορθή χρήση τους. Αυτό όμως είναι πρακτικά αδύνατον καθώς οι διαφορετικές απόψεις είναι σχεδόν πάντα ασυμβίβαστες, όπως είδαμε παραπάνω.

Η μόνη λύση που έχει ο εκάστοτε θεσμός είναι η καρδιναλική επιβολή της άποψης των διαχειριστών του. Κάτι τέτοιο αναπόφευκτα θα οδηγήσει σε συγκρούσεις. Το βλέπουμε σχεδόν καθημερινά άλλωστε και σε άλλους τομείς, ειδικά στην παιδεία. Εφόσον ένας θεσμός ο οποίος έχει εκλεχθεί μόνο από ένα μέρος του πληθυσμού καλείται να λάβει αποφάσεις που επηρεάζουν τους υπόλοιπους ανθρώπους, αναγκαστικά κάποιοι θα διαφωνήσουν καθώς δεν ανήκουν στο σύνολο εκείνο που εξέλεξε τους αντιπροσώπους. Ακόμα και αν ανήκουν όμως, σίγουρα δεν πρόκειται να συμφωνήσουν και με όλες τις παρεμβάσεις. Η κοινωνική σύγκρουση είναι αναπόφευκτη λόγω της μονοπωλιακής φύσης της «άνωθεν» επιβολής κανόνων για τη διαχείριση των «δημοσίων» αγαθών.

Υποχρεώσεις του πολίτη;

Κάποιος εδώ θα διαφωνούσε. Θα ισχυριζόταν ότι, μιας και οι πολίτες ζουν σε μία «ευνομούμενη» πολιτεία, οφείλουν και να αποδέχονται τις αποφάσεις των αντιπροσώπων του «λαού». Αυτή είναι η κλασική κρατικιστική υπεκφυγή, όταν αναδεικνύονται τέτοια διαχειριστικά προβλήματα. Στην ουσία αποτελεί την κλασική επίκληση στο παλιό και κλασικό «Κοινωνικό Συμβόλαιο». Ένας τέτοιος ισχυρισμός είναι εξωφρενικός και απαιτεί εξίσου εξωφρενικά καλή συλλογιστική για να δικαιολογηθεί. Ουδείς έως τώρα δεν έχει καταφέρει να παράσχει σαφή δικαιολόγηση ύπαρξης ενός τέτοιου συμβολαίου.

Στην ουσία μιλάμε για έναν μύθο, το τελευταίο προπύργιο αντίστασης των κρατιστών. Επίσης, ακόμα και αν κάτι τέτοιο όντως υπήρχε, σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσε να ξεπεράσει το χάσμα όντος-δέοντος. Ένα τέτοιο συμβόλαιο, θα έπρεπε να μπορεί να εγκαταλειφθεί από όποιον το επιθυμούσε. Θα έλεγε κανείς ότι αυτό το επιχείρημα προσδίδει μεταφυσικές διαστάσεις στο Κράτος και των θεσμών του. Κάπως οφείλουμε να υπακούμε. Γιατί; Κανείς δεν ξέρει…

Μα ζούμε σε δημοκρατία…

…και φυσικά η πλειοψηφία επιβάλλεται σε μεγάλο βαθμό στην μειοψηφία. Αυτό βέβαια αν όντως οι βάνδαλοι αποδεδειγμένα ανήκαν στην μειοψηφία που ίσως δεν ήθελε το άγαλμα. Η δημοκρατία αντιμετωπίζει τα ίδια προβλήματα που αναφέραμε παραπάνω: αποτελεί προσφορά «πακέτο» η οποία όμως αποκλείει όλες τις εναλλακτικές. Εάν η πλειοψηφία αποφασίσει το Χ τότε κάποιος δεν μπορεί να κάνει το Ψ. Αν ο δήμος επικαλούμενος την πλειοψηφία που τον εξέλεξε, αποφάσισε να τοποθετήσει το άγαλμα, τότε αυτομάτως το δικαίωμα φυσικής αντίδρασης σε αυτό απορρίπτεται. Οι φωνές διαμαρτυρίας δεν έχουν πλέον δικαιοδοσία.

Φυσικά, αν κάποιος επιτεθεί σε αυτόν το θεσμό, αυτομάτως ενεργοποιούνται οι άμυνες των δημοκρατικών. Είναι «ταμπού» κάποιος να επικρίνει το σύστημα αυτό. Θεωρείται η επιτομή της ελευθερίας και της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων (όπως και να τα ορίζει κάποιος). Η αξιολόγηση των θεσμών κάθε τέσσερα χρόνια σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να συγκριθεί με την αξιολόγηση που συμβαίνει σε μία ελεύθερη αγορά κυριολεκτικά κάθε λεπτό που περνάει.

Το δημόσιο δεν μπορεί να αξιολογηθεί πρακτικά. Επ’ αυτού διαβάστε εδώ: «Φακελάκια» και Δημόσιο – Είναι δυνατή η αξιολόγηση του κράτους;

Η ιδιοκτησία ως ο μόνος τρόπος επίλυσης διαφορών

Αν δεχτούμε την ανάλυσή μας ως ορθή τότε θα μπορούσαμε να κάνουμε τον παρακάτω συλλογισμό: εφόσον ο δήμος δεν μπορεί να έχει ιδιοκτησία με την πλήρη έννοια της λέξης και τις συνέπειές της (ατομική ευθύνη, αντιστοίχιση σε συγκεκριμένους ανθρώπους κ.ο.κ.) και εφόσον η δημόσια «περιουσία» είναι στην ουσία ένα μύθευμα, μία τραγωδία των κοινών, τότε λύση αποτελεί και η αύξηση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων. Αυτό συνεπάγεται μεγάλες ιδιωτικοποιήσεις δημοσίων χώρων και πόρων.

Η ιδιοκτησία έχει ένα πολύ καλό πλεονέκτημα. Έχει πιο οικουμενικό χαρακτήρα και λειτουργεί άριστα ως κανονιστικό πλαίσιο. Το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε είναι να φανταστούμε το βανδαλισμό του Phylax σε αυτό το εναλλακτικό σενάριο που προτείνουμε. Αν ο δρόμος ήταν ιδιωτικός και φυσικά, αν κανένας από τους κατοίκους δε συνεισέφερε εξαναγκαστικά για τη συντήρηση του δια της φορολογίας, τότε δε θα υπήρχε τέτοιο κίνητρο ώστε να εμφανιστούν οι ενστάσεις αυτές. Ο χώρος ανήκει σε κάποιον και αυτός έχει την απόλυτη εξουσία να ορίσει τους κανόνες της ιδιοκτησίας του και το πώς θα τη διαχειριστεί. Είτε αποφάσιζε να βάλει το άγαλμα είτε όχι, θα αποτελούσε δικαίωμά του. Επίσης, ως ιδιοκτήτης του δρόμου, θα είχε κίνητρο ώστε να τον φυλάσσει καλύτερα μιας και αυτός ίσως να του φέρνει κάποιο εισόδημα.

Στην περίπτωση βανδαλισμού θα ξέραμε επίσης σε ποιον να απευθυνθούμε για να αποδώσουμε ευθύνες ως προς την κακή φύλαξη του χώρου. Το σημαντικότερο γενικά όμως είναι ότι εξαφανίζονται σε μεγάλο βαθμό οι αξιώσεις που θα μπορούσαν κάποιοι να έχουν από τον διαχειριστή του χώρου. Δεν τον πληρώνουν αυτοί δια της βίας αλλά εθελοντικά αποδεχόμενοι ταυτόχρονα τους όρους συνεργασίας.

Είναι το πρόβλημα «κοινωνικό»;

Πάντα, σε τέτοιες περιπτώσεις θα εμφανιστούν και εκείνοι οι οποίοι θα ρίξουν το φταίξιμο για τον βανδαλισμό ή την αδιαφορία γενικότερα στην «κακή κοινωνία». Θα ισχυριστούν ότι η κοινωνία είναι «άρρωστη» κατά βάθος και ότι χρειάζεται συστηματική δράση ώστε να αλλάξουν οι εσωτερικές δυναμικές που την χαρακτηρίζουν. Εκτός του ότι αυτό αποτελεί μία γενικολογία άνευ νοήματος (ποιες δυναμικές; πώς θα αλλάξουν;), φανερώνει γενικά και μία τάση για «κοινωνικό προγραμματισμό» από τους υπερασπιστές της άποψης αυτής. Προφανώς, εκείνοι είναι που κατέχουν την απόλυτη γνώση για το πώς μία κοινωνία θα έπρεπε να «τρέχει». Εκείνοι ξέρουν ποια είναι τα τέλεια ιδανικά που θα έπρεπε να διατρέχουν τους μηχανισμούς της. Κατά βάθος θεωρώ ότι μέσα τους κρύβεται ένας μικρός δικτάτορας. Αλίμονο, αν ποτέ αυτοί βρίσκονταν μία μέρα σε θέση απόλυτης εξουσίας.

Δεύτερο θεμελιώδες πρόβλημα είναι το εξής: τι είναι η «κοινωνία»; Από τι αποτελείται, αν όχι προπάντων από άτομα; Η κοινωνία δεν έχει «βούληση» από μόνη της. Είναι μία καθαρά φαντασιακή προσομοιωτική έννοια που περιγράφει κάτι πολύ απλό: το σύνολο των ατομικών και δι-ατομικών δράσεων. Θα λέγαμε γενικά ότι η «κοινωνία» δεν υπάρχει στην ουσία. Είναι ένα «φάντασμα» που τυγχάνει επίκλησης, όταν η απάντηση στα προβλήματα είναι υπερβολικά σύνθετη ή οδυνηρή για εκείνους που θα έπρεπε να την επεξεργαστούν. Τι πιο εύκολο από το να κατηγορήσεις την κοινωνία για τις πράξεις πέντε βάνδαλων (απαλλάσσοντας τους κιόλας μερικώς από την ευθύνη), από το να παραδεχθείς ότι η λύση βρίσκεται στην ουσία στην ιδιωτικοποίηση ολοένα και μεγαλύτερου μέρους της κρατικής και δημόσιας περιουσίας;

Επίλογος

Ένα πράγμα πρέπει να γίνει αντιληπτό. Η κοινωνία απαρτίζεται από άτομα. Τα άτομα σκέφτονται, τα άτομα δρουν. Και τα άτομα πράττουν κατασκευάζοντας κανονιστικά πλαίσια και δεοντολογικούς κανόνες για να αποφεύγουν συγκρούσεις και διαμάχες. Ένα από αυτά τα κανονιστικά πλαίσια είναι και ο θεσμός της ιδιοκτησίας. Το κράτος, ο δήμος, τον καταπατούν και τον διαβάλουν, επί της ουσίας καταργώντας τον όσον αφορά τους τομείς παρέμβασης τους. Είναι πραγματικά αστείο κάποιοι να απαιτούν «κοινωνικές αλλαγές» ενώ ταυτόχρονα να αρνούνται την αύξηση της ισχύος αυτών των πλαισίων της ανθρώπινης συνεννόησης.

Το πρόβλημα δεν είναι κοινωνικό και οποιαδήποτε αναγωγή του σε αυτήν την κατεύθυνση είναι καταδικασμένη να υποπέσει σε λογικά σφάλματα και αντιφάσεις. Το πρόβλημα είναι θεσμικό. Δεν επιτρέπεται η κάτωθεν δημιουργία κανονιστικών πλαισίων από τα ίδια τα άτομα. Στην ουσία έχει ποινικοποιηθεί η ατομική ιδιοκτησία και όλες οι κανονιστικές ευκολίες που παρέχει. Αν κάτι αποτελεί όντως «κοινωνικό πρόβλημα» είναι η μη γενική αποδοχή των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων ως μέσο επίλυσης διαφορών. Ο Phylax, κατά τραγική ειρωνεία μιας και αποτελεί δημοτική «περιουσία», έγινε άθελά του και απόδειξη για το πόσο επίκαιρο είναι το ζήτημα της προστασίας της ιδιοκτησίας στην Ελλάδα.

***

Διαβάστε περισσότερα: