Γιατί αποτυγχάνει ο Σοσιαλισμός; Το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού

0
1716
Σοσιαλισμός

Αναπτύσσοντας τη σημαντική έννοια του υπολογισμού, ο von Mises επεσήμανε ότι το συμβούλιο σχεδιασμού δεν θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα γιατί ο σοσιαλισμός δεν θα είχε το απαραίτητο εργαλείο που χρησιμοποιούν οι ιδιώτες επιχειρηματίες για να εκτιμήσουν και να υπολογίσουν: την ύπαρξη αγοράς στα μέσα παραγωγής

Toυ Μιχάλη Γκουντή

Εισαγωγή

Τρία χρόνια μετά την επανάσταση των Μπολσεβίκων το 1917 (Oκτωβριανή Επανάσταση), ο von Mises εκδίδει το δοκίμιο εκείνο που θα αποτελούσε και το τελικό χτύπημα ενάντια στον σοσιαλιστικό κεντρικό σχεδιασμό. Το «Economic calculation in the Socialist Commonwealth« περιγράφει το πως είναι αδύνατον μία κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία να πραγματοποιήσει ορθολογικούς οικονομικούς υπολογισμούς. Μία τέτοια οικονομία δε θα γνώριζε τι να παράγει, πόσο και πως να κατανείμει τους πόρους της και την παραγωγή στους πολίτες της. Αργότερα, το 1945, ο Hayek προσέθεσε το δικό του λιθαράκι πάνω στο ήδη πλήρες δοκιμιακό αυτό έργο. Σύμφωνα με τον von Mises, ο σοσιαλισμός όχι μόνο θα αντιμετωπίζει κάθε φορά δυσκολίες στην οικονομική οργάνωση αλλά πρέπει, και οφείλει συνεχώς να αποτυγχάνει.

Το πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού

To επιχείρημα του von Mises αναφερόταν στη δομή μίας σοσιαλιστικής οικονομίας. Εφόσον σε μία σοσιαλιστική οικονομία τα μέσα παραγωγής θα ανήκαν όλα στο κράτος (ή στην «κοινωνία») τότε η ατομική ιδιοκτησία τους θα ήταν αδύνατη. Εφόσον όλα τα κεφαλαιουχικά αγαθά (μέσα παραγωγής δηλαδή) θα ανήκαν σε κάποιον, τότε δε θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως αντικείμενο αγοραπωλησίας, ανταλλαγής ή μεταβίβασης. Δεδομένου αυτού, εφόσον η ανταλλαγή τους, η αγορά και πώληση θα ήταν αδύνατη, το αμέσως επόμενο συμπέρασμα είναι ότι δε θα υπήρχαν και τιμές για αυτά τα αγαθά. Παρόλο που σε μία σοσιαλιστική οικονομία τα καταναλωτικά αγαθά θα μπορούσαν να τυγχάνουν ανταλλαγής και πώλησης ακόμα και μετά τη διανομή τους, τα κεφαλαιουχικά αγαθά (capital goods) πάντα θα έμεναν χωρίς τιμές καθώς η ανταλλαγή τους θα ήταν φύσει αδύνατη.

Ο Ludwig von Mises ισχυρίστηκε ότι:

«Τα συστήματα τιμολόγησης στις σοσιαλιστικές οικονομίες θα ήταν αναγκαστικά ελλιπή, διότι αν η κυβέρνηση κρατούσε ή έλεγχε τα μέσα παραγωγής, τότε δεν θα μπορούσαν να οριστούν λογικές τιμές για κεφαλαιουχικά αγαθά, καθώς  αυτές θα ήταν απλώς εσωτερικές μεταφορές αγαθών σε ένα σοσιαλιστικό σύστημα και όχι «αντικείμενα ανταλλαγής» , σε αντίθεση με τα τελικά καταναλωτικά προϊόντα. Ως εκ τούτου, το σύστημα θα ήταν αναγκαστικά αναποτελεσματικό, αφού οι κεντρικοί προγραμματιστές δεν θα ήξεραν πώς να κατανείμουν αποτελεσματικά τους διαθέσιμους πόρους». 1

 

Από αυτό κατέληξε στο ότι η ορθολογική οικονομική οργάνωση σε μία σοσιαλιστική κοινωνία είναι αδύνατη.

Ειδικότερα

Το επιχείρημα του von Mises απασχόλησε πολύ τους σοσιαλιστές οικονομολόγους. Την επιρροή του στον τρόπο σκέψης τους σχολίασε ο τότε φημισμένος σοσιαλιστής οικονομολόγος Oscar Lange:

«Ήταν η ισχυρή πρόκληση του Mises που ανάγκασε τους σοσιαλιστές να αναγνωρίσουν τη σημασία ενός κατάλληλου συστήματος οικονομικής λογιστικής σε μια σοσιαλιστική οικονομία. Ακόμα περισσότερο οφειλόταν κυρίως στην πρόκληση του καθηγητή Mises ότι πολλοί σοσιαλιστές έλαβαν γνώση της ίδιας της ύπαρξης ενός τέτοιου προβλήματος». 2

Αλλά το πραγματικό αποτέλεσμα ήταν να αναγκάσει τους σοσιαλιστές να υποχωρήσουν από μια καθαρή υπεράσπιση του Μαρξιστικού σοσιαλισμού σε έναν συμβιβασμό που αλλοιώθηκε με «ενέσεις» ελεύθερης αγοράς. Τον σοσιαλισμό της αγοράς (market socialism)3.

Ακόμα κι αν οι σοσιαλιστές κατάφερναν να δημιουργήσουν μια ισχυρή στρατιά πολιτών πρόθυμων να εκτελούν τις εντολές των κυβερνώντων τους, τι ακριβώς θα γνώριζαν οι σοσιαλιστές σχεδιαστές να κάνουν με αυτή τη στρατιά; Πώς θα ήξεραν ποια προϊόντα να παραγγείλουν στους ανυπόμονους δούλους τους, σε ποιο στάδιο παραγωγής, πόση ποσότητα του προϊόντος σε κάθε στάδιο, ποιες τεχνικές ή πρώτες ύλες θα χρησιμοποιούνταν σε αυτή την παραγωγή και πόση από την καθεμία πρώτη ύλη και πού συγκεκριμένα θα διανεμηθεί όλη αυτή η παραγωγή; Πώς θα ήξεραν το κόστος τους ή ποια διαδικασία παραγωγής θα ήταν ή δε θα ήταν αποτελεσματική;

Σε οποιαδήποτε οικονομία πιο πολύπλοκη από του Ροβινσώνα Κρούσου ή της πρωτόγονης οικογένειας, το σοσιαλιστικό συμβούλιο σχεδιασμού απλά δεν θα ήξερε τι να κάνει ή πώς να απαντήσει σε οποιαδήποτε από αυτά τα ζωτικά ερωτήματα. Αναπτύσσοντας τη σημαντική έννοια του υπολογισμού, ο von Mises επεσήμανε ότι το συμβούλιο σχεδιασμού δεν θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα γιατί ο σοσιαλισμός δεν θα είχε το απαραίτητο εργαλείο που χρησιμοποιούν οι ιδιώτες επιχειρηματίες για να εκτιμήσουν και να υπολογίσουν: την ύπαρξη αγοράς στα μέσα παραγωγής. Μίας αγοράς που διαμορφώνει τις τιμές μέσω πραγματικών ανταλλαγών κερδοσκοπικού χαρακτήρα ανάμεσα στους ιδιώτες ιδιοκτήτες αυτών των μέσων παραγωγής.

Δεδομένου ότι η ίδια η ουσία του σοσιαλισμού είναι η συλλογική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, το συμβούλιο σχεδιασμού δεν θα είναι σε θέση να σχεδιάσει ή να λάβει οποιεσδήποτε ορθολογικές οικονομικές αποφάσεις. Οι αποφάσεις του θα ήταν αναγκαστικά εντελώς αυθαίρετες και χαοτικές και επομένως η ύπαρξη μιας σοσιαλιστικής προγραμματισμένης οικονομίας θα ήταν κυριολεκτικά «αδύνατη».

Ανταπαντήσεις σοσιαλιστών προς τον von Mises

Κατά τη διάρκεια μιας έντονης συζήτησης κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, οι σοσιαλιστές οικονομολόγοι ήταν αρκετά έντιμοι ώστε να λάβουν σοβαρά υπόψη την κριτική του von Mises και να πετάξουν στα σκουπίδια τα περισσότερα παραδοσιακά σοσιαλιστικά προγράμματα. Ειδικότερα εγκατέλειψαν το αρχικό κομμουνιστικό όραμα ότι οι εργαζόμενοι, χωρίς να χρειάζονται τον φετιχισμό του «αστικού» χρήματος, απλά θα παράγουν και θα τοποθετούν τα προϊόντα τους σε ένα τεράστιο σοσιαλιστικό σωρό και να παίρνουν απλά από αυτόν τον σωρό «σύμφωνα με τις ανάγκες τους».

Οι σοσιαλιστές οικονομολόγοι εγκατέλειψαν επίσης τη μαρξιστική παραλλαγή, του όλοι να πληρώνονται ανάλογα με το χρόνο εργασίας που ενσωματώνεται στο προϊόν τους. Αντίθετα, η λύση Lange-Lerner, γνωστή σχεδόν από όλους τους οικονομολόγους, υποστήριξε ότι ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός θα μπορούσε εύκολα να επιλύσει το πρόβλημα του υπολογισμού, διατάσσοντας τους διάφορους διαχειριστές του να καθορίζουν τις λογιστικές τιμές. Στη συνέχεια, σύμφωνα με τη συνεισφορά του καθηγητή Fred M. Taylor, το κεντρικό συμβούλιο σχεδιασμού θα μπορούσε να βρει τις σωστές τιμές κατά τον ίδιο τρόπο με την καπιταλιστική αγορά: δοκιμή και λάθος.

Εάν οι λογιστικές τιμές ήταν πολύ χαμηλές, θα υπήρχε έλλειψη και οι σχεδιαστές θα αύξαναν τις τιμές έως ότου η έλλειψη εξαφανιζόταν και η αγορά θα εκκαθαρίζοταν. Εάν, αντιθέτως, οι τιμές ήταν πολύ υψηλές, θα υπήρχε πλεόνασμα, και οι σχεδιαστές θα μείωναν την τιμή, έως ότου εκκαθαρίζονταν οι αγορές. Η λύση κρυβόταν στην ίδια την απλότητα!

Κατάρριψη των ενστάσεων

Η κυβέρνηση δεν είναι επιχειρηματίας

Αφήστε κατά μέρος τον προφανή παραλογισμό της εμπιστοσύνης ενός καταναγκαστικού κυβερνητικού μονοπωλίου στο να ενεργήσει κατά κάποιον τρόπο σαν να ήταν σε «τέλειο ανταγωνισμό» με τον ίδιο του τον εαυτό. Ένα άλλο σοβαρό ελάττωμα στο μοντέλο Lange-Lerner είναι ότι πιστεύει ότι η απόλυτη ισορροπία (equilibrium), ένας κόσμος απόλυτης βεβαιότητας όπου δεν υπάρχει χώρος για την κινητήρια δύναμη της επιχειρηματικότητας, μπορεί να χρησιμοποιηθεί με κάποιο τρόπο για να απεικονίσει τον πραγματικό κόσμο. H πραγματικότητα δεν είναι ένας μη μεταβαλλόμενος κόσμος αλλά μια αδιάκοπη αλλαγή και συστηματική αβεβαιότητα. Λόγω αυτής της αβεβαιότητας, ο καπιταλιστής επιχειρηματίας, ο οποίος στοιχηματίζει περιουσιακά στοιχεία και πόρους προσπαθώντας να επιτύχει κέρδη και να αποφύγει τις απώλειες, γίνεται ο αποφασιστικός παράγοντας του οικονομικού συστήματος. Ένας δρώντας που σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να απεικονιστεί από έναν μοντέλο πλήρους ισορροπίας.

Hayek: «Καλή η θεωρία…να την δούμε στην πράξη»

Επιπλέον, είναι γελοίο, όπως επεσήμανε ο Hayek, να σκεφτόμαστε τη γενική ισορροπία ως τη μόνη αποδεκτή «θεωρία», με όλους τους άλλους τομείς ή προβλήματα να απορρίπτονται ως απλά θέματα πρακτικότητας και μεγέθους. Καμία οικονομική θεωρία που αξίζει έστω και λίγο δεν μπορεί να είναι χρήσιμη, αν παραλείψει τον ρόλο του επιχειρηματία σε έναν αβέβαιο κόσμο. Οι εξισώσεις δεν είναι το μόνο συστατικό μίας επιτυχημένης θεωρίας. Για να είναι «καλή», μια θεωρία πρέπει να είναι χρήσιμη στην εξήγηση της πραγματικής ζωής.

Αντεπίθεση του von Mises

Επιπλέον, στην μεταγενέστερη αντεπίθεση του προς τους υποστηρικτές των εξισώσεων Pareto-Barone, ο von Mises επισημαίνει ότι το κρίσιμο πρόβλημα δεν είναι απλά ότι η οικονομία δεν είναι και δεν μπορεί ποτέ να βρίσκεται στη γενική κατάσταση ισορροπίας που περιγράφεται από αυτές τις διαφορικές εξισώσεις. Εκτός από άλλα σοβαρά προβλήματα με το μοντέλο ισορροπίας, οι εξισώσεις «δεν παρέχουν καμία πληροφορία για τις ανθρώπινες ενέργειες μέσω των οποίων έχει επιτευχθεί ή μπορεί να επιτευχθεί η υποθετική κατάσταση ισορροπίας». Με λίγα λόγια, οι εξισώσεις δεν παρέχουν καμία πληροφορία για το πώς να φτάσουμε από την υπάρχουσα κατάσταση ανισορροπίας στον στόχο της γενικής ισορροπίας.

Ένα τελευταίο πρόβλημα αποτελεί και το ότι οι προτεινόμενες λύσεις από τους σοσιαλιστές δεν αντιμετωπίζουν το αρχικό πρόβλημα που διατύπωσε ο von Mises: τα κεφαλαιουχικά αγαθά δεν θα είχαν τιμές και ως εκ τούτου η ορθολογική τους κατανομή και χρήση δε θα ήταν εφικτή. Οι λύσεις των σοσιαλιστών θα μπορούσαν το πολύ να δουλέψουν για τα καταναλωτικά αγαθά, όχι για τα κεφαλαιουχικά. Ακόμα μία ένδειξη για το ότι ο σοσιαλισμός είναι στην ουσία μία θεωρία κατανάλωσης και όχι παραγωγής.

Η συνεισφορά του Hayek στο πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού

Για τον Hayek, το κυριότερο πρόβλημα για ένα σοσιαλιστικό συμβούλιο σχεδιασμού είναι η έλλειψη γνώσης. Χωρίς αγορά, το σοσιαλιστικό συμβούλιο σχεδιασμού δεν έχει κανένα μέσο να γνωρίζει τις κλίμακες αξιών των καταναλωτών ή την προσφορά πόρων και διαθέσιμων τεχνολογιών. Η καπιταλιστική οικονομία είναι, για τον Hayek, ένα πολύτιμο μέσο διάδοσης της γνώσης από το ένα άτομο στο άλλο μέσω των «σημάτων» της ελεύθερης αγοράς. Μια στατική οικονομία γενικής ισορροπίας θα μπορούσε να ξεπεράσει το πρόβλημα του αυτό της διασκορπισμένης γνώσης, αφού τελικά όλα τα δεδομένα θα ήταν γνωστά από όλους, αλλά τα συνεχώς μεταβαλλόμενα αβέβαια δεδομένα του πραγματικού κόσμου εμποδίζουν το σοσιαλιστικό συμβούλιο σχεδιασμού να αποκτήσει τέτοιες γνώσεις.

Οι γνώσεις που αποκομίζονται από την τιμολόγηση μέσω της αγοράς δεν μπορούν να συγκεντρωθούν από μια κεντρική αρχή ή να προγραμματιστούν σε μια μηχανική συσκευή. Και όχι μόνο επειδή είναι πολύ περίπλοκες, αλλά μάλλον επειδή είναι γνώση που αποκαλύπτεται μόνο κατά τις συναλλαγές. Οι ελεύθερες αγορές μέσω των συναλλαγών μεταδίδουν αυτή τη διασκορπισμένη γνώση που ειδάλλως θα ήταν μη προσβάσιμη.

Ως εκ τούτου, όπως είναι συνηθισμένο για τον Hayek, το επιχείρημα υπέρ της ελεύθερης οικονομίας και κατά του κρατισμού βασίζεται στο επιχείρημα της μη-γνώσης. Αλλά για τον von Mises το κεντρικό πρόβλημα δεν είναι η «γνώση». Επισημαίνει ρητά ότι ακόμη και αν οι σοσιαλιστές σχεδιαστές γνώριζαν τέλεια και επιθυμούσαν με ανυπομονησία να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες των καταναλωτών και ακόμη και αν είχαν άριστη γνώση όλων των πόρων και όλων των τεχνολογιών, δεν θα ήταν σε θέση να υπολογίσουν, λόγω έλλειψης συστήματος τιμών στα μέσα παραγωγής 4

Ο μύθος της «ιμπεριαλιστικής περικύκλωσης»

Οι οικονομικές δυσλειτουργίες του Σοβιετικού σοσιαλιστικού μοντέλου, παρόλο που αποδεδειγμένα αποτελούν και δικές του παθογένειες, σπάνια γίνονται αποδεκτές ως αιτίες αποτυχίας του από τους κομμουνιστές. Αντιθέτως, τείνουν να κατευθύνουν στον «καπιταλιστικό» δυτικό κόσμο την κατηγορία της «ιμπεριαλιστικής περικύκλωσης» (μεταξύ άλλων), δηλαδή το οικονομικό, στρατιωτικό και πολιτικό εμπάργκο και απομόνωση της ένωσης. Δεδομένων όμως των μειονεκτημάτων του συστήματος τους όσον αφορά τον εξορθολογισμό της παραγωγής, θα λέγαμε ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Αντιθέτως, θα μπορούσαμε να κάνουμε την εξής υπόθεση: ήταν ακριβώς λόγω της «περικύκλωσης» αυτής που το Σοβιετικό πείραμα κατάφερε και διήρκεσε τόσα χρόνια. Θα περίμενε κανείς, εφόσον από την πρώτη μέρα εφαρμογής του θα αντιμετώπιζε οργανωτικά προβλήματα, ότι θα έμενε «εν ζωή» για πολύ μικρότερο διάστημα. Αυτό που στην ουσία καθυστέρησε την πτώση αυτή ήταν ακριβώς το γεγονός ότι οι σοβιετικοί γραφειοκράτες μπορούσαν να πάρουν πληροφορίες για τις τιμές αγαθών και μέσων παραγωγής από το πιο αποτελεσματικό καπιταλιστικό μοντέλο που ακολουθούσαν τα κοντινά σε αυτούς κράτη.

Επ’ αυτού μας εξηγεί ο ίδιος ο Oskar Lange, ο οποίος βοηθούσε στον σχεδιασμό του Πολωνικού σοσιαλιστικού μοντέλου κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1950:

«Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι ότι οι «παγκόσμιες τιμές», δηλαδή οι παγκόσμιες καπιταλιστικές τιμές, χρησιμοποιούνται σε όλο το εμπόριο εντός του σοβιετικού μπλοκ και μετατρέπονται σε ρούβλια… και εισάγονται σε διμερείς εκκαθαριστικούς λογαριασμούς» 5

 

Mε άλλα λόγια, οι σοβιετικοί «έκλεβαν» χρησιμοποιώντας τις τιμές που τα προϊόντα είχαν στην πιο ορθολογικά οργανωμένη δυτική καπιταλιστική οικονομία.

Κλείνοντας

Ο σοσιαλισμός και ιδιαίτερα ο Μαρξισμός είχαν δεχτεί μεγάλα πλήγματα ήδη από την εποχή του Eugen von Böhm-Bawerk. O Μαρξιστικός μύθος της «υπεραξίας» είχε καταρριφθεί ήδη από το 1888 και το 1896. Τα τελειωτικά χτυπήματα των von Mises και Hayek (αλλά κυρίως του von Mises) ήταν και τα τελευταία καρφιά στο φέρετρο του σοσιαλισμού. Σχεδόν εβδομήντα χρόνια μετά τη συγγραφή του δοκιμίου του, ο κόσμος βίωσε την πτώση του Σοβιετικού ονείρου. Αναδείχτηκε έτσι αυτό που πάντα ο von Mises γνώριζε εξ αρχής: ότι ένα σοσιαλιστικό σύστημα είναι καταδικασμένο και πρέπει να αποτύχει.

Φυσικά, κάποιοι σοσιαλιστές, Μαρξιστές και κομμουνιστές θεωρούν το Σοβιετικό πείραμα πετυχημένο. Εννοείται ότι, από τη στιγμή που κάποιος είναι τυφλός οπαδός μίας αποτυχημένης ιδεολογίας, οποιαδήποτε κριτική εναντίον της αποτελεί και κατάφωρο ψεύδος.

Υπό μία έννοια όμως θα λέγαμε ότι όντως ο σοσιαλισμός πέτυχε. Στο να δημιουργήσει φτώχεια, ανέχεια, εκατομμύρια θανάτους και να αλλάξει τη νοοτροπία ολόκληρων λαών. Αν αυτή είναι η επιτυχία που νοούν οι κομμουνιστές, τότε δεν έχουμε παρά να αποφανθούμε στο ότι ο σοσιαλισμός είναι ένα πολιτικό και οικονομικό έκτρωμα.

***

Βρίσκετε ενδιαφέροντα τα άρθρα στην «Ελεύθερη Αγορά»; Εκτιμάτε την προσπάθεια μας; Κάντε τώρα μια δωρεά 5 ευρώ και ενισχύστε μας.





Διαβάστε περισσότερα:

  1. Von Mises, Ludwig (1990) Economic calculation in the Socialist Commonwealth. Ludwig von Mises Institute 
  2.  Robert Bradley, Jr. «Market Socialism: A Subjectivist Evaluation«, The Journal of Libertarian Studies, Vol. V, No. 1 (Χειμώνας 1981) 
  3.  Robert Bradley, Jr. «Market Socialism: A Subjectivist Evaluation«, The Journal of Libertarian Studies, Vol. V, No. 1 (Χειμώνας 1981) 
  4.   David Gordon. «Gray’s Anatomy: Selected Writings«, Mises Daily, 10 Σεπτεμβρίου, 2009
  5.  Murray N. Rothbard. «The End of Socialism and the Calculation Debate Revisited«, Mises Daily, αναδημοσιευμένο από το The Review of Austrian Economics το 1991